„Wschód słońca na Zachodzie” to wystawa prezentująca twórczości trzech współczesnych artystów urodzonych w Japonii, którzy na początku swojej kariery przeprowadzili się do Europy – to Koji Kamoji (ur. 1935), Yoshio Nakajima (ur. 1940) i Keiji Uematsu (ur. 1947). Wykształceni w kraju pochodzenia, a następnie tworzący w innym kręgu kulturowym, stali się ważnymi przedstawicielami międzynarodowej sceny artystycznej XX i XXI w.
Wszyscy trzej artyści dorastali w okresie powojennym, doświadczyli więc szybkich przemian gospodarczych, politycznych i społecznych, które zachodziły w Japonii – obserwowali zderzenie konserwatywnej tradycji z wdrażaniem zachodniej struktury politycznej, rozwojem konsumpcjonizmu i ekspansją kultury popularnej.
Na takim gruncie rozwinęła się tętniąca życiem awangardowa – obecnie legendarna – japońska scena artystyczna lat. 50.–70. XX w. Pomimo jej rozkwitu wielu początkujących twórców zdecydowało się wyemigrować do Europy czy Stanów Zjednoczonych. Również bohaterowie wystawy w okresie zimnej wojny wyjechali z rodzinnego kraju i osiedlili się w różnych miejscach i kontekstach geopolitycznych: Kamoji w Polsce, Nakajima w Szwecji, a Uematsu w Niemczech Zachodnich.
„Z artystycznego punktu widzenia wszystkich trzech twórców łączą: zainteresowanie filozofią i naturą, sięganie do źródeł sztuki konceptualnej oraz działania site specific, czyli tworzenie dzieła z myślą o konkretnym miejscu, w którym ma się ono znajdować” – tłumaczy Iwona Dorota Bigos, kuratorka wystawy. „Wielość punktów wspólnych nie oznacza jednak, że ich praktyka artystyczna jest taka sama – wręcz przeciwnie. Artyści podejmują inne problemy plastyczne i wykorzystują odmienne media. To daje początek interesującemu dialogowi, którego doświadczą osoby zwiedzające wystawę” – dodaje kurator Martin Schibli.
Wybór prac pokazanych na wystawie został dokonany w ścisłej współpracy kuratorów z artystami, dlatego widzowie będą mieli okazję zobaczyć dzieła starsze, współczesne, a także najnowsze – Yoshio Nakajima jedną ze swoich prac dokończy na oczach publiczności w trakcie wernisażu.
Ekspozycja obejmuje różne media – od malarstwa, rysunku i rzeźby, poprzez film i fotografię, aż po dokumentacje performansów. Pierwsza część wystawy ma charakter kontemplacyjny, to tu będzie można bezpośrednio skonfrontować się z pracami Keijiego Uematsu i Kojiego Kamojiego. Widzowie zobaczą wielkoformatowe wideo, w którym Uematsu mierzy się z jednym z głównych tematów powracających w jego twórczości – niewidzialną, ale fundamentalną siłą grawitacji. Inną pracą artysty, która zaskoczy zwiedzających, jest przeczący prawom fizyki obiekt składający się ze szkła i kamienia. Pokazane zostaną również realizacje fotograficzne i filmowe Uematsu z towarzyszącymi im medytacyjnymi elementami dźwiękowymi odliczanego w języku japońskim czasu.
Prace Kojiego Kamojiego na wystawie zaprezentowane będą w przekrojowym wyborze. Wśród nich znajdą się m.in. wykonana z papieru efemeryczna instalacja „Przeciąg” (1975) czy rysunkowy „Nagrobek, projekt” oraz towarzyszące mu listy artysty (2024). Z kolei najbardziej rozbudowana instalacja złożona będzie z czarno-białych rysunków z lat 2011–2025, które Kamoji regularnie tworzy na papierze, zestawiając elementy tradycyjnej kaligrafii japońskiej z europejską abstrakcją. Nie zabraknie prac wykonanych z prostych materiałów jak drewno, kamienie czy metal, wskazujących na typowy dla jego twórczości minimalizm. Premierowo będzie można zobaczyć też prace z serii „木と風 / Drzewo i wiatr” stworzone przez Kamojiego specjalnie na wrocławską wystawę.
Miejscem spotkania trójki artystów biorących udział w ekspozycji będzie przestrzeń Kopuły Zachodniej w Pawilonie Czterech Kopuł, gdzie pokazane zostaną instalacje rzeźbiarskie, malarskie i prace wideo.
Duża część wystawy skupi się na wątkach biograficzno-dokumentalnych, a także na przybliżeniu działalności artystycznej Keijiego Uematsu i Kojiego Kamojiego wychodzącej poza prezentowane dzieła. W tej sekcji najwięcej miejsca poświęcono performatywnej twórczości Yoshio Nakajimy. Tematyka jego prac ewoluowała od alarmowania zagrożeń dla Ziemi i krytyki konsumpcjonizmu, ku łączonym z performansem realizacjom malarskim nawiązującym do symboliki Słońca. W bogato ilustrowanej przestrzeni zobaczyć będzie można dokumentacje działań happeningowych i społecznych, stanowiących bardzo ważną cześć jego twórczości. Od pierwszych występów związanych z radykalną sceną artystyczną Tokio (l. 50. XX w.), przez akcje z Rotterdamu i Antwerpii, gdzie wprowadził happening na lokalną scenę artystyczną (l. 60. XX w.), po działalność w Göteborgu oraz małej wiosce na południu Szwecji, w której założył Centrum Sztuki Ubbeboda – miejsce spotkań artystów z całego świata.
Ostatnią część japońskiej prezentacji stanowi epilog w formie wieloczęściowej instalacji malarskiej Yoshio Nakajimy na dziedzińcu Pawilonu Czterech Kopuł. Jej tworzenie artysta rozpocznie na kilka dni przed otwarciem ekspozycji, a dzieło ukończy podczas wernisażu, dając publiczności możliwość uczestnictwa w performatywno-malarskim akcie twórczym.
Tekst i zdjęcia: materiały organizatora
Wschód słońca na Zachodzie.
Koji Kamoji, Yoshio Nakajima i Keiji Uematsu
1 marca – 31 maja 2026
Kuratorzy: Iwona Dorota Bigos (PL), Martin Schibli (SE)
