[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.19.1″ _module_preset=”default” custom_padding=”||0px|0px||” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″]<\/p>\n
Nowa historia monumentalnych mozaik to jeszcze jedna ilustracja definiowania to\u017csamo\u015bci Ukrai\u0144c\u00f3w. Teraz ju\u017c wiemy.<\/p>\n
Mozaiki dla przestrzeni miejskich i publicznych, zgodnie z ukrai\u0144sk\u0105 terminologi\u0105 \u2013 mozaiki monumentalne \u2013 tworzy\u0142a tu A\u0142\u0142a Horska, artystka z pokolenia szistdesiatnykiw<\/em> [1]<\/span><\/a> (tych, kt\u00f3rzy debiutowali w czasie chruszczowowskiej odwil\u017cy, sprzeciwili si\u0119 realiom ZSRR i postulowali jego napraw\u0119). Ukrainka z wyboru, przedstawicielka nowej ukrai\u0144skiej inteligencji i obro\u0144czyni praw cz\u0142owieka, w 1970 r. zamordowana w niejasnych okoliczno\u015bciach.<\/p>\n Na koniec lat 60. i na lata 70. przypad\u0142a tw\u00f3rczo\u015b\u0107 monumentalna Fedira Tetianycza, p\u00f3\u017aniej pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 imieniem Frypulia, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do historii jako przedstawiciel kijowskiego undergroundu<\/em> i ukrai\u0144skiej nowej fali, happener i performer oraz autor instalacji \u2013 frypu\u0142\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142autorem najbardziej mo\u017ce znanej kijowskiej mozaiki pt. Rybitwy nad wod\u0105<\/em> jest Walerij \u0141amach (1961 r., Dworzec Rzeczny. Autorzy: W. \u0141amach, E. Kotkow, I. Lytowczenko). \u0141amach by\u0142 uznanym radzieckim monumentalist\u0105 i zarazem, w nieoficjalnym obiegu, artyst\u0105-filozofem, autorem pisanych i rysowanych przez dziesi\u0119ciolecia ezoterycznych materia\u0142\u00f3w, tak zwanych Ksi\u0105g Schemat\u00f3w<\/em>, rozwa\u017ca\u0144 o powstawaniu sztuki i przewodnik\u00f3w duchowych.<\/p>\n Bodziec do rozwoju monumentalizmu jako nurtu sztuki, kt\u00f3ra jest integralnym elementem architektury, da\u0142a w Zwi\u0105zku Radzieckim uchwa\u0142a KC KPZR i Rady Ministr\u00f3w ZSRR \u201eO usuni\u0119ciu nadmiaru w projektowaniu i budownictwie\u201d (1955). Uchwa\u0142a ta decyzj\u0105 partii odrzuci\u0142a stalinowski empire<\/em>, nakazuj\u0105c prostsze i ta\u0144sze oraz zunifikowane budownictwo. Mia\u0142a je uzupe\u0142ni\u0107 wykonywana na pa\u0144stwowe zam\u00f3wienie sztuka dekoracyjna i propagandowa. Dla szistdesiatnykiw<\/em>, kt\u00f3rzy stworzyli pierwsze i najwybitniejsze dzie\u0142a tej ods\u0142ony monumentalizmu, organicznym tworzywem sta\u0142a si\u0119 mozaika. Arty\u015bci, kt\u00f3rzy odwo\u0142ali si\u0119 do dorobku Mychaj\u0142o Bojczuka i Rozstrzelanego Odrodzenia, w swoim zami\u0142owaniu do mozaik przywo\u0142ali przetworzone w nowej ukrai\u0144skiej sztuce lat 20. i 30. do\u015bwiadczenie obrazu i materia\u0142u, kt\u00f3rego najwspanialszym przyk\u0142adem s\u0105 mozaiki Soboru Sofijskiego w Kijowie. Monumentalne realizacje tworzono potem do ko\u0144ca istnienia ZSRR. Ten dorobek trzech dekad, od lat 60. do 90., nadal nie zosta\u0142 skatalogowany. Przede wszystkim za\u015b nie wiadomo, ile mozaik i jakiej rangi artystycznej zosta\u0142o w r\u00f3\u017cnych okresach zas\u0142oni\u0119tych i zniszczonych.<\/p>\n W styczniu 2022 roku wsp\u00f3lnota Chernihiv Monumentalism poinformowa\u0142a o staraniach maj\u0105cych na celu demonta\u017c i przeniesienie do lokalnego muzeum niszczej\u0105ce mozaiki dawnej kolonii \u017ce\u0144skiej w Czernihowie. Wcze\u015bniej ta nieformalna grupa aktywist\u00f3w doprowadzi\u0142a do ods\u0142oni\u0119cia przez lata ukrytego za banerem reklamowym reliefu z elementami szklanej mozaiki pt. Drzewo \u017bycia<\/em> (1982 r. Autor: Ilja To\u0142kaczow). Forma tego obiektu nawi\u0105zuje do kapitelu XII-wiecznego czernihowskiego soboru \u015bw. Borysa i Gleba (w p\u00f3\u017anym ZSRR w najdawniejszej historii szukano jednocz\u0105cego mitu). Drzewo \u017bycia<\/em> sta\u0142o si\u0119 symbolem zorganizowanego przez Wsp\u00f3lnot\u0119 w 2021 r. festiwalu sztuki monumentalnej PEREZAWANTA\u017bENNIA (czyli RESTART).<\/p>\n Z bogatego i r\u00f3\u017cnorodnego dorobku F. Tetianycza (Frypulii), przetrwa\u0142y bodaj dwa obiekty, w tym mozaika z 1976 r. na fasadzie budynku nr 8 kijowskiej Politechniki. Zachowane podobno mozaiki Lotniska Boryspil zespo\u0142u \u0141amach \u2013 Kotkow \u2013 Lytowczenko mo\u017cna obejrze\u0107 tylko na zdj\u0119ciach (1961 r., obiekty Ikar<\/em> oraz Pok\u00f3j, praca, szcz\u0119\u015bcie<\/em>).<\/p>\n Pokolenie szistdesiatnykiw<\/em> odnalaz\u0142o si\u0119 w szczeg\u00f3lnie reglamentowanej przecie\u017c sztuce monumentalnej dzi\u0119ki przej\u0119temu od bojczukist\u00f3w programowemu formalizmowi. Wybi\u00f3rczy protekcjonalizm oficjalnych instancji w odniesieniu do sztuki dekoracyjnej, kt\u00f3ry towarzyszy\u0142 reglamentacji, pozwala\u0142 z kolei szuka\u0107 obszar\u00f3w wolno\u015bci tw\u00f3rczej w odwo\u0142aniach do sztuki naiwnej, dzieci\u0119cej i ludowej. Przyk\u0142adami mog\u0105 by\u0107 mozaiki Kijowa. W konwencji dzieci\u0119cych i naiwnych obraz\u00f3w Ada Rybaczuk i Wo\u0142odymyr Melniczenko, znani te\u017c jako ARWM, stworzyli wn\u0119trza Centralnego Dworca Autobusowego (1961). Ci sami autorzy w latach 1965-1967 stworzyli dla kijowskiego Pa\u0142acu Dzieci i M\u0142odzie\u017cy (d. Pa\u0142ac Pionier\u00f3w i Uczni\u00f3w) mozaiki na motywach malarstwa Marii Prymaczenko. Na prze\u0142omie lat 60. i 70. neomodernistyczne odwo\u0142ania do sztuki ludowej wykorzystali A. Hajdamaka i L. Miszczenko, tworz\u0105c po\u015bwi\u0119cone Karpatom mozaiki na fasadach dom\u00f3w przy Bulwarze Lesi Ukrainki. Dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej, w 1987 r., ceramiczka Olga Rapaj wielkimi p\u0142aszczyznami mozaik z ba\u015bniowymi ro\u015blinami i zwierz\u0119tami ozdobi\u0142a budynek Narodowych Kolektyw\u00f3w Tw\u00f3rczych.<\/p>\n \u017badna z form emigracji wewn\u0119trznej artyst\u00f3w nie chroni\u0142a jednak ich monumentalnych obiekt\u00f3w przed niszczeniem z pobudek ideologicznych. W Mariupolu tu\u017c po zabiciu A\u0142\u0142y Horskiej zamurowano stworzon\u0105 przez jej zesp\u00f3\u0142 mozaik\u0119 pt. Drzewo \u017bycia (1967 r., A. Horska, W. Zereckij, H. Zubczenko, B. P\u0142aksij, H. Pryszed\u2019ko przy wsp\u00f3\u0142pracy N. Switlycznej i W. Prachnina). Mozaik\u0119 t\u0119 ods\u0142oni\u0119to dopiero w 2008 r. dzi\u0119ki staraniem osamotnionej w\u00f3wczas znawczyni prac Horskiej i w\u0142a\u015bciciela obiektu, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142a si\u0119 mozaika.<\/p>\n W niepodleg\u0142ej Ukrainie monumentalne mozaiki przez wiele lat by\u0142y zapomniane. Podlega\u0142y dewastacji i demonta\u017com w procesie pazernego i chaotycznego przebudowywania miast. Nie przesta\u0142y jednak niepokoi\u0107. G\u0142\u00f3wna nagroda PinchukArtCenter 2013 przypad\u0142a mozaice \u2013 pot\u0119\u017cnemu obiektowi \u017banny Kadyrowej pt. Monumentalna Propaganda<\/em>.<\/p>\n Pierwsz\u0105 inicjatyw\u0105 maj\u0105c\u0105 na celu dokumentowanie i zachowanie monumentalnych realizacji okresu radzieckiego sta\u0142 si\u0119 projekt Soviet Mosaics in Ukraine donieckiej fundacji IZOLYATSIA (od 2013 r.). IZOLYATSIA zd\u0105\u017cy\u0142a opisa\u0107 mozaiki Doniecczyzny. Po 2014 r., ju\u017c w Kijowie, zabiega\u0142a m.in. o uchronienie mozaik kijowskiego metra wobec formalnie rozpocz\u0119tej po Rewolucji Godno\u015bci dekomunizacji (np. obiekt pt. Praca Przemys\u0142owa, 1963 r., \u0141amach \u2013 Kotkow \u2013 Lytowczenko). W 2017 r. ukaza\u0142o si\u0119 pierwsze kompendium mozaik, album Jewhena Nikiforowa pt. Decommunized: Ukrainian Soviet Mosaics. Dwa lata p\u00f3\u017aniej animacj\u0119 zarchiwizowanych w ramach projektu Fundacji IZOLYATSIA monumentalnych dzie\u0142 wy\u015bwietlono na \u015bcianach Muzeum Leopolda w Wiedniu jako jedno z wydarze\u0144 ukrai\u0144sko-austriackiego roku kultury. W animacji zaprezentowano m.in. kijowskie mozaiki dla uczelni i instytucji naukowych, kt\u00f3rymi zas\u0142yn\u0119\u0142a para H. Zubczenko i H. Pryszed\u2019ko \u2013 obiekty Ruch<\/em> (1969 r.) i Zwyci\u0119stwo<\/em> (1971 r., budynek Narodowego Instytutu Raka).<\/p>\n Krytyczka sztuki Alisa \u0141o\u017ckina w ksi\u0105\u017cce Permanentna rewolucja. Sztuka Ukrainy XX \u2013 pocz\u0105tku XXI w<\/em>. (2019) nazwa\u0142a monumentalne mozaiki uosobieniem energii ukrai\u0144skich<\/p>\n lat 60. W ostatnich latach w d\u0105\u017ceniu do zachowania mozaik znalaz\u0142a swoje odbicie energia m\u0142odego aktywizmu miejskiego i kszta\u0142tuj\u0105cego si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego Ukrainy. Wysi\u0142kiem aktywist\u00f3w \u2013 dla kt\u00f3rych kultywowane w pewnych grupach starszych artyst\u00f3w lekcewa\u017cenie monumentalnych mozaik jako cha\u0142tur jest ju\u017c niezrozumia\u0142e, a dekomunizacja sta\u0142a si\u0119 elementem historii \u2013 doprowadzono do pierwszych renowacji kijowskich realizacji. W 2019 r. odnowiona zosta\u0142a fontanna Gwiazdy i Konstelacje<\/em> przed Pa\u0142acem Dzieci i M\u0142odzie\u017cy (1965 r., Rybaczuk \u2013 Melniczenko \/ ARWM). W 2021 r. aktywi\u015bci i wolontariusze uratowali przed zniszczeniem i w znacznym stopniu sami odnowili kompleks mozaik Centralnego Dworca Autobusowego, kt\u00f3re zintegrowano z przeprojektowanym wn\u0119trzem dworcowego budynku. Projekt wspar\u0142 prywatny w\u0142a\u015bciciel obiektu. W obu projektach uczestniczy\u0142 W. Melniczenko \u2013 wsp\u00f3\u0142autor mozaik i inicjator powo\u0142ania fundacji ARWM.<\/p>\n Nierozwi\u0105zany pozosta\u0142 problem nadawania i egzekwowania statusu ochronnego mozaik. Na przygotowanym przez aktywist\u00f3w gruncie nowo powo\u0142any Ameryka\u0144ski Uniwersytet w Kijowie z siedzib\u0105 na Dworcu Rzecznym profesjonalnie odrestaurowa\u0142 jednak mozaiki zespo\u0142u \u0141amach \u2013 Kotkow \u2013 Lytowczenko, wykonane z p\u0142ytek ceramicznych \u0142\u0105czonych z kolorowymi cementami (1961 r., opr\u00f3cz Rybitw nad wod\u0105<\/em> m.in. Pa\u017adziernik<\/em>, Dniepr \u2013 szlak handlowy<\/em> i Ukraina<\/em>. Renowacja: GurinBrothers). Wcze\u015bniej Dworzec Rzeczny by\u0142 przez lata zamkni\u0119ty i rujnowany. Okazja do zobaczenia mozaik pojawi\u0142a si\u0119 w 2019 r., kiedy budynek Dworca otwarto tymczasowo jako galeri\u0119 m\u0142odej sztuki w konwencji pop-up<\/em>.<\/p>\n W ubieg\u0142ym roku wsp\u00f3lnota Chernihiv Monumentalism zastosowa\u0142a do obiekt\u00f3w sztuki monumentalnej termin site-specific art<\/em>, zmodyfikowany poprzez uwzgl\u0119dnienie ich funkcji dekoracyjnej i \u2013 powiedzmy \u2013 oficjalnej genezy, a tak\u017ce \u2013 przez rozszerzenie ram czasowych. Zmiana terminologii skutkowa\u0142a przekierowaniem uwagi na to, co kluczowe w staraniach o zachowanie mozaik: ich zdolno\u015b\u0107 funkcjonowania w kontek\u015bcie zmian przestrzeni, dla kt\u00f3rej powsta\u0142y i walor artystyczny. Przenosi\u0142a tak\u017ce mozaiki do kategorii kultowej spu\u015bcizny.<\/p>\n Kolejna fala zniszcze\u0144 nadesz\u0142a w 2022 r. W kwietniu o stratach wojennych informowa\u0142 Chernihiv Monumentalism. W po\u0142owie roku w sieci zamieszczono zdj\u0119cia rozbitych podczas rosyjskiego ostrza\u0142u Mariupola mozaik zespo\u0142u pod kierunkiem A\u0142\u0142y Horskiej \u2013 przywo\u0142anego ju\u017c Drzewa \u017bycia<\/em> i Pustu\u0142ki<\/em> (1967). I sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci monumentalne mozaiki nie tylko s\u0105 kultowe, ale stanowi\u0105 wa\u017cny, nieod\u0142\u0105czny element ukrai\u0144skiej sztuki i jako takie nie s\u0105 przedmiotem zainicjowanej po 24 lutego dekolonializacji ukrai\u0144skiej przestrzeni kulturalnej i artystycznej.<\/p>\n Znaczenie unikalnego i poszukiwanego dokumentu o mie\u015bcie z jedn\u0105 z najbogatszych w Ukrainie kolekcji monumentalizmu zyska\u0142a wznowiona we Lwowie ksi\u0105\u017cka Wszystkie odcienie mozaik Mariupola<\/em> Stanis\u0142awa Iwanowa i Oleksandra Czernowa (2020, 2022). \u00a0Instytut Ukrai\u0144ski pokaza\u0142 nowy wariant animacji na temat ukrai\u0144skich monumentalnych mozaik zatytu\u0142owany Discover Ukraine: Bits Destroyed podczas Greenwich Docklands International Festival of the Outdoor Art \u2013 GDIF 2022.<\/p>\n Aktywi\u015bci z podkijowskiej miejscowo\u015bci Makariw przekazali Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Kijowie to, co zosta\u0142o z mozaiki nieznanego autora, kt\u00f3rej nie zniszczono w czasie niedawnej rosyjskiej okupacji, ale zaraz po niej \u2013 na zlecenie w\u0142a\u015bciciela sklepu, fasad\u0119 kt\u00f3rego zdobi\u0142a. Inicjatywa Ukrainian Modernism nazwa\u0142a zrujnowanie mozaiki przest\u0119pstwem.<\/p>\n Ci\u0105g dalszy nast\u0105pi. Na pewno.<\/p>\n <\/p>\n Tekst: Marcelina Go\u0142\u0119biewska \u2013 analityczka rynk\u00f3w energii i propagatorka sztuki ukrai\u0144skiej. Wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielka polsko-ukrai\u0144skiego stowarzyszenia Lutchin Initiative (2022).<\/p>\n <\/p>\n W tek\u015bcie autorka odwo\u0142uje si\u0119 do nast\u0119puj\u0105cych materia\u0142\u00f3w:<\/u><\/p>\n Go\u0142\u0119biewska M., wywiad z Len\u0105 Zagrebin\u0105 (Mura Ura), artystk\u0105 wizualn\u0105 i pedago\u017ck\u0105, za\u0142o\u017cycielk\u0105 wsp\u00f3lnoty Chernihiv Monumentalism (stycze\u0144 2022, archiwum autorki)<\/p>\n Go\u0142\u0119biewska M., wywiad z Iwanem Grigorjewem, artyst\u0105 wizualnym i teoretykiem sztuki (kwiecie\u0144 \u2013 sierpie\u0144 2022, archiwum autorki)<\/p>\n Go\u0142\u0119biewska M., Mozaiki i obiekty. Ceramika w przestrzeni miejskiej Kijowa, \u201eSzk\u0142o i Ceramika\u201d 6\/2019<\/p>\n Go\u0142\u0119biewska M., St\u0142oczone w nieprzerwanym ruchu autobusy i samochody. O renowacji mozaik Centralnego Dworca Autobusowego w Kijowie, \u201eSzk\u0142o i Ceramika\u201d 2\/2021<\/p>\n <\/p>\n Cenne \u017ar\u00f3d\u0142a informacji na temat ukrai\u0144skiego monumentalizmu: <\/u><\/p>\n Soviet Mosaics in Ukraine, https:\/\/sovietmosaicsinukraine.org<\/a><\/p>\n Ukrainian Unofficial http:\/\/archive-uu.com\/ua<\/a><\/p>\n <\/p>\n