[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_text _builder_version=”4.21.0″ _module_preset=”default” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content” sticky_enabled=”0″]<\/p>\n
Museo del Novecento w Mediolanie jest monumentalne jak sam mediola\u0144ski Piazza del Duomo. Na zewn\u0105trz gwar t\u0142um\u00f3w, w \u015brodku ch\u0142\u00f3d marmur\u00f3w i dostojna cisza. Wra\u017cenie harmonii pot\u0119guje geometria. Przestronna sala. Jej wyposa\u017cenie stanowi\u0105 cztery sto\u0142y \u2013 lekkie, minimalistyczne, r\u0119cznie wytworzone. Stoj\u0105ce przy nich krzes\u0142a wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby pochodzi\u0142y z\u00a0kolejnych edycji Salone del Mobile<\/em>. Ta osobliwa i uporz\u0105dkowana scenografia ma s\u0142u\u017cy\u0107 koncentracji. Niezb\u0119dnej, aby obudzi\u0107 intelekt. Przed odwiedzaj\u0105cymi wystaw\u0119 postawiono bowiem nie lada wyzwanie bycia jednocze\u015bnie graczem i figur\u0105 na szachownicy Massima Kaufmanna.<\/p>\n Przy jednym stole z szachowymi mistrzami<\/strong><\/p>\n Szachy \u2013 uwieczniane na freskach, obrazach i w wierszach. Ich fenomen jest obecny na ka\u017cdym etapie kulturowej \u015bcie\u017cki, w nauce, polityce i sztuce. \u201eNale\u017c\u0105ca do wszystkich czas\u00f3w i\u00a0wszystkich lud\u00f3w szlachetna gra\u201d, b\u0119d\u0105ca lustrem i si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 cywilizacji. Od imperium Gupt\u00f3w przez Jedwabny Szlak dotar\u0142a do Persji. Wraz z arabsk\u0105 ekspansj\u0105 zaw\u0119drowa\u0142a na P\u00f3\u0142wysep Iberyjski. Za spraw\u0105 wiking\u00f3w znalaz\u0142a si\u0119 w Islandii. Fascynowa\u0142a Stefana Zweiga i\u00a0Edgara Allana Poego, Omara Khayy\u0101ma i Dantego, Miguela de Cervantesa i Johanna Wolfganga von Goethego. W szachy grywali Robespierre i Richelieu, Dmitrij Mendelejew i\u00a0Albert Einstein. Gra\u0142a tak\u017ce ca\u0142a plejada pisarzy. Szachy bowiem \u201eto nie tylko emocja do\u015bwiadczania rozgrywki, to prastary kod filozof\u00f3w\u201d. To wizja, cierpliwo\u015b\u0107, uwa\u017cno\u015b\u0107 i pami\u0119\u0107. My\u015blowa roszada umo\u017cliwiaj\u0105ca widzenie ca\u0142o\u015bci poza rozumieniem fragmentarycznym, kt\u00f3ra dzi\u0119ki wyobra\u017ani otwiera umys\u0142 na ogrom mo\u017cliwo\u015bci[1]<\/span><\/a>.<\/p>\n Szachy maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c sw\u00f3j mroczny aspekt \u2013 triumf i kl\u0119ska s\u0105 domen\u0105 konfliktu. Ich wojenny charakter odzwierciedla przestrze\u0144 walki przenikaj\u0105cych si\u0119 porz\u0105dk\u00f3w oraz kulturowych zmian. T\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 szach\u00f3w postanowi\u0142 zg\u0142\u0119bi\u0107 i artystycznie przetworzy\u0107 Massimo Kaufmann, odwa\u017cnie obalaj\u0105c jedn\u0105 z kanonicznych zasad gry: jej dychotomiczny i symboliczny podzia\u0142 na czer\u0144 i biel.<\/p>\n Artysta pokolorowa\u0142 zar\u00f3wno pola szachowe, jak i piony, nadaj\u0105c im r\u00f3\u017cnorodne odcienie. Chocia\u017c ka\u017cda figura na szachownicy Massima Kaufmana zachowa\u0142a swoj\u0105 funkcjonalno\u015b\u0107, to otrzyma\u0142a r\u00f3wnie\u017c now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 wyra\u017can\u0105 przez kolor. Ta \u201einno\u015b\u0107\u201d generuje nie tylko percepcyjny zam\u0119t. Wieloznaczno\u015b\u0107 komplikuje graj\u0105cym zaj\u0119cie wyra\u017anej pozycji, utrudniaj\u0105c przypisanie do konkretnego obozu[2]<\/span><\/a>. W momencie, gdy kolor multiplikuje si\u0119 w kolejnych odcieniach i barwach, cel gry staje si\u0119 rozmyty. Koncepcja wystawy zak\u0142ada interaktywne dzia\u0142ania performatywne, zatem do partii kolorowych szach\u00f3w mo\u017cna zasi\u0105\u015b\u0107 z przyjacielem, nieznajomym lub wyzwa\u0107 na pojedynek samego tw\u00f3rc\u0119. Wydarzenie jest uzupe\u0142nione cyklem wyk\u0142ad\u00f3w i dyskusji, kt\u00f3re prowadz\u0105 autorzy tekst\u00f3w do katalogu towarzysz\u0105cego wystawie.<\/p>\n Marco Senaldi \u2013 filozof, kurator i teoretyk sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 opowiada o szachownicy z punktu widzenia zagadnie\u0144 percepcji, traktuj\u0105c j\u0105 jako obiekt optycznych eksperyment\u00f3w. Pojawia si\u0119 intryguj\u0105ca metafora szach\u00f3w jako istoty rozumienia malarstwa i sztuki w jej szerokim znaczeniu, z przyk\u0142adem wypowiedzi Marcela Duchampa: \u201eTransformacja aspektu wizualnego w szar\u0105 materi\u0119 jest tym, co zawsze dzieje si\u0119 w szachach, i\u00a0tym, co powinno dzia\u0107 si\u0119 [r\u00f3wnie\u017c] w sztuce\u201d[3]<\/span><\/a>.<\/p>\n Rzeczywi\u015bcie, \u201ena szachownicy to, co pocz\u0105tkowo jest tylko wizualne, przez aktywne zaanga\u017cowanie gracza nabiera innego znaczenia, przenosz\u0105c si\u0119 na poziom mentalny\u201d[4]<\/span><\/a>. Mo\u017cemy tylko \u017cyczy\u0107 sobie, by pog\u0142\u0119biony odbi\u00f3r sztuki przebiega\u0142 wed\u0142ug tego samego klucza.<\/p>\n Lorenzo Madaro \u2013 krytyk sztuki i kurator \u2013 rozpatruje gr\u0119 jako form\u0119 medytacji, w znaczeniu koncentracji umys\u0142u nad tematem, w celu zbadania jego natury i wyci\u0105gni\u0119cia wniosk\u00f3w, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na ca\u0142y zakres tw\u00f3rczo\u015bci Massima Kaufmanna, kt\u00f3ry od lat prowadzi dialog z\u00a0istot\u0105 malarstwa.<\/p>\n Francesco Matteo Cataluccio \u2013 pisarz i eseista, kt\u00f3ry szachami pasjonuje si\u0119 od dziecka \u2013 dzieli si\u0119 ogromem wiedzy i zaskakuje mn\u00f3stwem polskich odniesie\u0144. Pisarz uczy\u0142 si\u0119 szachowych sztuczek, podgl\u0105daj\u0105c parkowe poczynania samego Janusza Szpota\u0144skiego[5]<\/span><\/a>. Poznali si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych w Warszawie. Chodzili do parku, nieopodal domu Szpota, gdzie na szachownicach rysowanych na kamieniach grywali zarobkowo emeryci. Szpot zawsze z nimi wygrywa\u0142[6]<\/span><\/a>.<\/p>\n Dygresja z figur\u0105 Janusza Szpota\u0144skiego pojawia si\u0119 tu dlatego, \u017ce mistrz zas\u0142yn\u0105\u0142 w szachowym \u015bwiecie swoim nonszalanckim posuni\u0119ciem \u201ekr\u00f3la zjadaj\u0105cego drugiego kr\u00f3la\u201d. Wywo\u0142a\u0142o ono zamieszanie, ale przynios\u0142o wymierny skutek \u2013 doprecyzowano regulamin dla zasad tak zwanych szybkich partii. Jedn\u0105 z nich mo\u017cemy rozegra\u0107 na szachownicy, kt\u00f3rej bierki i pola stanowi\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 odcieni bieli i szaro\u015bci. To bardzo czytelne nawi\u0105zanie oraz ho\u0142d oddany arcydzie\u0142u Pabla Picassa, jakim jest monochromatyczna Guernica.<\/p>\n Wg\u0142\u0119biaj\u0105c si\u0119 w kolejne warstwy zamys\u0142u mediola\u0144skiej wystawy, odkryjemy interesuj\u0105ce w\u0105tki powi\u0105zane z losami wielkiego polskiego szachisty Mieczys\u0142awa Najdorfa[7]<\/span><\/a>, kt\u00f3rego Olimpiada Szachowa w Buenos Aires w 1939 roku uratowa\u0142a przed Zag\u0142ad\u0105. Znajdziemy ciekawe i rzetelnie opisane fakty biograficzne, kt\u00f3re mog\u0105 stanowi\u0107 doskona\u0142y punkt wyj\u015bcia geopolitycznej dyskusji. Argenty\u0144ska historia Mieczys\u0142awa Najdorfa wska\u017ce nam kolejny trop wi\u0105\u017c\u0105cy si\u0119 z polskim pisarzem, autorem Kosmosu<\/em> i Trans-Atlantyku<\/em>, dla kt\u00f3rego filozoficzne aspekty szach\u00f3w by\u0142y narz\u0119dziem poznania przeciwnika i samego siebie w nieust\u0119pliwej walce z Form\u0105. By\u0142y r\u00f3wnie\u017c obietnic\u0105 sprawczo\u015bci \u2013 \u201ewoli mocy\u201d \u2013 w poszukiwaniu i nadawaniu sensu po\u015br\u00f3d niesko\u0144czonej liczby kombinacji. \u201eIle\u017c zda\u0144 mo\u017cna utworzy\u0107 z liter alfabetu? Ile\u017c znacze\u0144 mo\u017cna wyprowadzi\u0107 z setek chwast\u00f3w, grudek i innych drobiazg\u00f3w?\u201d[8]<\/span><\/a><\/p>\n Warto uzbroi\u0107 si\u0119 w wiedz\u0119, zasiadaj\u0105c do partii z Massimem Kaufmannem. W jego grze \u2013 jak we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie \u2013 nie konfrontuje si\u0119 tylko dw\u00f3ch antagonist\u00f3w i nic nie jest czarno-bia\u0142e. Zmieniaj\u0105 si\u0119 opinie, fakty i przynale\u017cno\u015bci. Szachownice artysty s\u0105 wi\u0119c przestrzeni\u0105 symboliczn\u0105, kt\u00f3rej nale\u017cy nada\u0107 nowy \u0142ad. Potrzeba geniuszu, wielkiego zbiorowego wysi\u0142ku intelektualnego. Potrzeba nowych wizji lub zmiany regu\u0142 gry.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n [1]<\/span><\/a> Parafraza tekstu austriackiego prozaika Stefana Zweig Nowela szachowa<\/em> (Sztokholm 1943) i ameryka\u0144skiego szachisty Paula Morphy\u2019ego (za: W\u0142adys\u0142aw Litmanowicz, Dykteryjki i ciekawostki szachowe<\/em>, Warszawa 1971, s.\u00a0252).<\/p>\n [2]<\/span><\/a> Wykorzystano fragment materia\u0142\u00f3w prasowych towarzysz\u0105cych wystawie Le regole del gioco<\/em>.<\/p>\n [3]<\/span><\/a> Marcel Duchamp (za: Hubert Damish, The Duchamp Defense<\/em>, \u201eOctober\u201d 1979, t. 10, s. 10).<\/p>\n [4]<\/span><\/a> Marco Senaldi, Do czego s\u0142u\u017cy szachownica<\/em>, [w:] The Rules of the Game<\/em> [katalog wystawy].<\/p>\n [5]<\/span><\/a> Poeta, krytyk i genialny t\u0142umacz bez sta\u0142ej pracy, uwa\u017cany za \u201eelement paso\u017cytniczy i antyspo\u0142eczny\u201d. Trzykrotny mistrz Warszawy w szachach i posiadacz tytu\u0142u mistrzowskiego. Aresztowany w 1967 roku za pisanie satyrycznych utwor\u00f3w na temat re\u017cimu komunistycznego. Podczas trzyletniego pobytu w wi\u0119zieniu Szpot zatraca\u0142 si\u0119 w literaturze i\u00a0rozgrywa\u0142 wiele szachowych partii z osadzonymi, co pozwoli\u0142o mu zachowa\u0107 zdrowie psychiczne.<\/p>\n [6]<\/span><\/a> Francesco Matteo Cataluccio, Scacchi e fatali non ritorni<\/em>, [w:] The Rules of the Game<\/em>\u2026<\/p>\n