[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.21.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
Szesnastego marca 2022 roku czerwony kurz pokry\u0142 budynki, ulice, drzewa, samochody w Madrycie, Pary\u017cu oraz Londynie. W Alpach stoki narciarskie przybra\u0142y niespotykany dot\u0105d rdzawy kolor. Chmura py\u0142u saharyjskiego przebi\u0142a si\u0119 przez basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego, daj\u0105c drobn\u0105 namiastk\u0119 tego, czym s\u0105 zmiany klimatyczne. Na po\u0142udnie od Sahary, w regionie Sahel, w ostatnich latach odnotowuje si\u0119 rekordowe temperatury, dochodz\u0105ce do 48 stopni Celsjusza, i ca\u0142kowity zanik opad\u00f3w deszczu. W wyniku podnosz\u0105cych si\u0119 temperatur wydmy pustyni nieub\u0142aganie post\u0119puj\u0105, po\u017ceraj\u0105c coraz to nowe po\u0142acie step\u00f3w i sawanny tego regionu i zmuszaj\u0105c ludy koczownicze, kt\u00f3re dawniej trudni\u0142y si\u0119 pasterstwem i rolnictwem, do opuszczania ich rodzinnych stron. W Europie ta olbrzymia burza piaskowa by\u0142a jednorazowym epizodem, a po jej ust\u0105pieniu \u017cycie codzienne wr\u00f3ci\u0142o do normy. Laboratorium Uniwersytetu La Laguna na Teneryfie przebada\u0142o pr\u00f3bki zebranej substancji \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o, w czerwonym pyle znaleziono \u015blady radiocezu powstaj\u0105cego w wyniku rozszczepienia uranu 235, substancji u\u017cywanej do produkcji broni nuklearnej. W latach 1961\u20131966 rz\u0105d francuski przeprowadzi\u0142 seri\u0119 trzynastu podziemnych test\u00f3w j\u0105drowych w Ekker, w b\u0119d\u0105cej jeszcze koloni\u0105 francusk\u0105 Algierii. Po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach Sahara postanowi\u0142a przypomnie\u0107 Europie o swoim istnieniu.<\/p>\n
Zwiedzaj\u0105c 18. Mi\u0119dzynarodow\u0105 Wystaw\u0119 Architektury Wsp\u00f3\u0142czesnej w Wenecji mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce \u2013 paradoksalnie \u2013 brakuje na niej w\u0142a\u015bnie architektury. W zamian jest si\u0119 pogr\u0105\u017conym w temacie zachodz\u0105cych zmian klimatycznych, kryzysu migracyjnego i gwa\u0142cenia praw cz\u0142owieka. Kwestie te obecne ju\u017c by\u0142y w czasie dw\u00f3ch poprzednich edycji Biennale Architektury: Reporting from the Front<\/em> pod kuratel\u0105 chilijskiego architekta Alejandra Araveny oraz How will we live together?<\/em> Hashima Sarkisa pochodz\u0105cego z Libii. To w\u0142a\u015bnie oni nadali Biennale Architektury troch\u0119 odmienny kurs, co\u015b w rodzaju misji spo\u0142ecznej. Aravena i Sarkis zacz\u0119li postrzega\u0107 architektur\u0119 nie tylko jako materialnie istniej\u0105ce budynki. Przy okazji zacz\u0119li zadawa\u0107 pytanie o to, w jaki spos\u00f3b architekt i architektura mog\u0105 kszta\u0142towa\u0107 bardziej sprawiedliwe i inkluzywne spo\u0142ecze\u0144stwo. Odeszli od idei Biennale przypominaj\u0105cego targi bran\u017cowe dla uprzywilejowanych obywateli bogatej p\u00f3\u0142nocy, wprowadzaj\u0105c do tego wykwintnego \u015bwiata zagadnienia cz\u0119sto bardzo niewygodne.<\/p>\n Kuratork\u0105 tegorocznej wystawy jest Lesley Lokko, pierwsza czarnosk\u00f3ra kobieta nominowana na to presti\u017cowe stanowisko. Lokko urodzi\u0142a si\u0119 w Szkocji, a dorasta\u0142a w Akrze, stolicy Ghany, sk\u0105d pochodzi\u0142 jej ojciec chirurg. Uko\u0144czy\u0142a Bartlett School of Architecture oraz University College w Londynie, a p\u00f3\u017aniej uzyska\u0142a tytu\u0142 doktora na Uniwersytecie Londy\u0144skim. Szersz\u0105 s\u0142aw\u0119 zdoby\u0142a dzi\u0119ki swoim powie\u015bciom obyczajowym, w kt\u00f3rych dramatyczne perypetie bohater\u00f3w analizuje z punktu widzenia obywateli kraj\u00f3w, kt\u00f3rych g\u0142osy pomijane s\u0105 w mi\u0119dzynarodowych dyskusjach politycznych. Pierwsi jednak odczuwaj\u0105 skutki napi\u0119\u0107 politycznych, zmian klimatycznych oraz zanieczyszczenia gleby, wody i powietrza, wykraczaj\u0105cego poza jakiekolwiek normy. Lesley Lokko skupi\u0142a si\u0119 na dw\u00f3ch powi\u0105zanych ze sob\u0105 tematach: dekolonizacji i dekarbonizacji. Jak twierdzi, bez dekolonizacji nie b\u0119dzie mo\u017cliwa walka o przywr\u00f3cenie bardziej zr\u00f3wnowa\u017conej gospodarki \u015bwiatowej ani zahamowanie post\u0119puj\u0105cej degradacji \u015brodowiska naturalnego. Podkre\u015bla, \u017ce pierwsz\u0105 energi\u0105 wykorzystywan\u0105 przez kolonizator\u00f3w by\u0142y czarne cia\u0142a niewolnik\u00f3w. Obecnie, w czasach na poz\u00f3r postkolonialnych, t\u0105 energi\u0105 s\u0105 surowce, w kt\u00f3re obfituje Afryka, mi\u0119dzy innymi chromit wydobywany w Zimbabwe, ilmenit z Republiki Po\u0142udniowej Afryki czy ropa naftowa z Nigerii. Wok\u00f3\u0142 tych dw\u00f3ch zagadnie\u0144 dekolonizacji i dekarbonizacji grawituj\u0105 inne tematy: ocieplenia klimatu i walki o sprawiedliwo\u015b\u0107 klimatyczn\u0105, ekstraktywizmu surowc\u00f3w i \u201ezielonej\u201d gor\u0105czki z\u0142ota, dost\u0119pno\u015bci wody pitnej, obecno\u015bci mikroplastiku i pr\u00f3by jego wt\u00f3rnego wykorzystania, recyklingu, ochrony dziedzictwa lud\u00f3w tubylczych i walki o reperacje, konsekwencji przemys\u0142u spo\u017cywczego, roli sztucznej inteligencji i przetwarzania danych cyfrowych, ubiegania si\u0119 o prawo do w\u0142asnego domu oraz sprawiedliwo\u015bci przestrzennej. Zagadnienia te w wi\u0119kszo\u015bci analizowane s\u0105 z punktu widzenia kraj\u00f3w mniej zamo\u017cnej p\u00f3\u0142kuli po\u0142udniowej. Nazwa g\u0142\u00f3wnej wystawy w Giardini \u2013 Force Majeur \u2013 odwo\u0142uje si\u0119 do klauzuli zawieranej w umowach, kt\u00f3ra pozwala na zwolnienie z odpowiedzialno\u015bci w sytuacji nieprzewidywalnej, nieuniknionej, zazwyczaj okre\u015blanej jako katastrofa. Zagadnienie si\u0142y wy\u017cszej jest coraz cz\u0119\u015bciej dyskutowane w zwi\u0105zku ze zmianami klimatycznymi czy pandemiami, kt\u00f3rych nieunikniono\u015b\u0107 nierzadko podawana jest w w\u0105tpliwo\u015b\u0107. W tej sekcji zaprezentowane zosta\u0142y projekty uznanych ju\u017c architekt\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z Afryki lub z diaspory afryka\u0144skiej, mi\u0119dzy innymi Adjaye Associates, atelier mas\u014dm\u012b, Cave_bureau czy K\u00e9r\u00e9 Architecture.<\/p>\n Wst\u0119pem do tej cz\u0119\u015bci jest wideoinstalacja Lost Knowledge Systems<\/span> przygotowana przez Adjaye Associates, w kt\u00f3rej opowiedziana zosta\u0142a pomijana w podr\u0119cznikach historia architektury afryka\u0144skiej. Film ods\u0142ania ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 rozwi\u0105za\u0144 formalnych, morfologi\u0119 architektoniczn\u0105, ikonografi\u0119 oraz metodologi\u0119 konstrukcyjn\u0105 stosowan\u0105 przez dawne plemiona zamieszkuj\u0105ce Afryk\u0119. Ka\u017cde z przedstawionych rozwi\u0105za\u0144 jest odzwierciedleniem warunk\u00f3w geograficznych, klimatycznych i kulturowych charakterystycznych dla danej grupy etnicznej.<\/p>\n Tegorocznym laureatem Z\u0142otego Lwa za karier\u0119 jest urodzony w 1935 roku w Nigerii Demas Nwoko: architekt, rze\u017abiarz, projektant, pisarz, scenograf i krytyk sztuki. Nwoko sprzeciwia\u0142 si\u0119 zale\u017cno\u015bci Nigerii od tworzyw budowlanych importowanych z Europy, propaguj\u0105c materia\u0142y i rozwi\u0105zania lokalne w poszanowaniu \u015brodowiska naturalnego i dorobku kulturowego. W Pawilonie Stirling, cz\u0119\u015bci archiwum Biennale ASAC, zosta\u0142a zaaran\u017cowana wystawa w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cona jego tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n W tym roku fasada Pawilonu Centralnego zosta\u0142a pokryta aluminiowymi blachami z wyci\u0119tymi wzorami przywo\u0142uj\u0105cymi kszta\u0142t Lwa \u015awi\u0119tego Marka stoj\u0105cego na jednej z kolumn tu\u017c przy Pa\u0142acu Do\u017c\u00f3w, symbolu dawnej Republiki Weneckiej, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 znakiem rozpoznawczym Fundacji Biennale. Ta bardzo prowizoryczna architektura, daj\u0105ca jednak schronienie przed s\u0142o\u0144cem, jest podj\u0119ciem w\u0105tku, kt\u00f3ry b\u0119dzie si\u0119 przewija\u0142 w wielu projektach obecnych na wystawie: niematerialno\u015bci kultury i architektury afryka\u0144skiej. Lokko pr\u00f3buje dopowiedzie\u0107 brakuj\u0105cy rozdzia\u0142 architektury \u015bwiatowej i przybli\u017cy\u0107 specyfik\u0119 ogromnego bogactwa kultury niematerialnej po\u0142udniowych kontynent\u00f3w, gdzie warunki klimatyczne sprzyjaj\u0105 budowaniu nie architektury, lecz relacji spo\u0142ecznych, kt\u00f3rych wyznacznikiem jest jako\u015b\u0107 wsp\u00f3lnie sp\u0119dzanego czasu.<\/p>\n Kontynuacj\u0105 ekspozycji jest sekcja zatytu\u0142owana Dangereus Liaisons, zaaran\u017cowana w ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 830 metr\u00f3w cz\u0119\u015bci stoczni weneckiej okre\u015blanej jako Corderie, gdzie pocz\u0105wszy od XVI wieku produkowano liny cumownicze. W tej cz\u0119\u015bci wystawy warto si\u0119 zatrzyma\u0107 na d\u0142u\u017cej, poniewa\u017c podejmuje ona niebezpieczne i zazwyczaj pomijane cisz\u0105 kwestie kompromituj\u0105ce dzia\u0142ania wp\u0142ywowych korporacji, koncern\u00f3w naftowych czy polityk\u0119 niekt\u00f3rych kraj\u00f3w. Autorami instalacji s\u0105 ma\u0142e, czasami jednoosobowe pracownie architektoniczne, jak r\u00f3wnie\u017c naukowcy, arty\u015bci, aktywi\u015bci broni\u0105cy praw cz\u0142owieka. Lokko zebra\u0142a ich pod wsp\u00f3ln\u0105 definicj\u0105 practitioners, kt\u00f3rych zadaniem jest eksploracja expanded fields architektury, tak zwanych rozszerzonych p\u00f3l architektury. Practitioners ujawniaj\u0105 przemilczane, niewygodne fakty historyczne, statystyki i dane naukowe na temat eksploatacji kontynent\u00f3w p\u00f3\u0142kuli po\u0142udniowej pod wzgl\u0119dem nie tylko bogactw natury, lecz r\u00f3wnie\u017c taniej si\u0142y roboczej. Otwarcie i odwa\u017cnie oskar\u017caj\u0105 rynki \u015bwiatowe. To tutaj splataj\u0105 si\u0119 dwa g\u0142\u00f3wne w\u0105tki wystawy: dekolonizacja i dekarbonizacja. Przes\u0142anie uk\u0142ada si\u0119 w logiczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 odczuwane obecnie skutki zanieczyszczenia \u015brodowiska s\u0105 konsekwencj\u0105 kolonizacji, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a na bezkarne zabieranie ziem rdzennym mieszka\u0144com, obni\u017cenie koszt\u00f3w wydobycia surowc\u00f3w, co poskutkowa\u0142o wyczerpywaniem z\u0142\u00f3\u017c oraz dewastacj\u0105 \u015brodowiska naturalnego.<\/p>\n Studio Barnes w instalacji Griot <\/em>prezentuje \u201enie-porz\u0105dek kolumny\u201d, odchodz\u0105c od klasycznego porz\u0105dku, symbolicznie odcinaj\u0105c si\u0119 od dominuj\u0105cego przekonania o nadrz\u0119dno\u015bci dorobku staro\u017cytnych cywilizacji basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Prze\u015bwiadczenie to sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 w polityce podporz\u0105dkowywania, kolonizowania i eliminowania innych kultur<\/p>\n Twenty Nine Studio i Sammy Baloji udost\u0119pnili archiwalne filmy dokumentuj\u0105ce dzia\u0142ania kolonizator\u00f3w belgijskich w Kongo. Instalacja bierze pod lup\u0119 wystaw\u0119 \u015bwiatow\u0105 Expo \u201858 w Brukseli, kt\u00f3rej cz\u0119\u015bci\u0105 by\u0142a wioska licz\u0105ca oko\u0142o sze\u015bciuset cz\u0142onk\u00f3w jednego z plemion Kongo, w tym dwustu dzieci. Paradoksalnie koncepcja \u201eludzkiego zoo\u201d, gdzie mo\u017cna by\u0142o obserwowa\u0107 \u017cycie codzienne tych egzotycznych dla Europejczyk\u00f3w lud\u00f3w, \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z aspiracjami przedstawienia Belgii jako silnego i nowoczesnego pa\u0144stwa inwestuj\u0105cego w progres techniczny i cywilizacyjny. Jeszcze sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat temu dominuj\u0105c\u0105 narracj\u0105 w postrzeganiu kolonii by\u0142o niesienie kultury i cywilizacji przy jednoczesnym tuszowaniu wypadk\u00f3w ludob\u00f3jstwa. Dwa lata po zako\u0144czeniu Expo, kt\u00f3rego symbolem jest Atomium \u2013 monumentalny model kryszta\u0142u \u017celaza, Kongo odzyska\u0142o niezale\u017cno\u015b\u0107.<\/p>\n Kolektyw Grandeza Studio w swojej instalacji wideo Pilbara Interegnum: Seven Political Allegories<\/span> obna\u017caj\u0105 polityk\u0119 ekstraktywizmu w Pilbarze, p\u00f3\u0142nocnowschodnim regionie Australii, kt\u00f3rego obszar jest p\u00f3\u0142torakrotnie wi\u0119kszy ni\u017c powierzchnia Polski i nadal zamieszkiwany przez liczne grupy etniczne i j\u0119zykowe Aborygen\u00f3w. Te nieprzyjazne cz\u0142owiekowi, pustynne i znacznie odbiegaj\u0105ce jako\u015bci\u0105 \u017cycia oraz poziomem us\u0142ug w stosunku do reszty kraju tereny okaza\u0142y si\u0119 bogate w pok\u0142ady litu. To spowodowa\u0142o, \u017ce Pilbara sta\u0142a si\u0119 \u017cy\u0142\u0105 \u201ezielonego\u201d z\u0142ota i punktem strategicznym na \u015bwiatowej mapie w produkcji paneli s\u0142onecznych, baterii pojazd\u00f3w elektrycznych, czy sprz\u0119tu wysy\u0142anego w przestrze\u0144 kosmiczn\u0105. Grandeza Studio ujawnia implikacje, jakie produkcja tak zwanej zielonej energii wywiera na \u015brodowisko naturalne oraz \u017cycie rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w Australii, borykaj\u0105cych si\u0119 z ogromnym zanieczyszczeniem, brakiem podstawowej infrastruktury oraz us\u0142ug obiecywanych przez inwestor\u00f3w.<\/p>\n Uwaga autor\u00f3w innego projektu, Synthetic Landscapes<\/em> \u2013 Stephanie Hankey, Michaela Uwemedina i Jordana Webera \u2013 koncentruje si\u0119 na dw\u00f3ch powa\u017cnie dotkni\u0119tych dzia\u0142alno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka miejscach zwi\u0105zanych z histori\u0105 handlu czarnosk\u00f3rymi niewolnikami. Pierwszym jest obfituj\u0105ca w rop\u0119 naftow\u0105 delta rzeki Niger, gdzie w wyniku odwiert\u00f3w i wyciek\u00f3w ropy niegdy\u015b obfituj\u0105ca w ryby woda zosta\u0142a zatruta, a rozleg\u0142e po\u0142acie las\u00f3w uleg\u0142y po\u017carom. Stopie\u0144 zanieczyszczenia w\u00f3d przekracza nawet dziewi\u0119\u0107set razy normy sanitarne przyj\u0119te przez \u015bwiatowe organizacje zdrowia. Trwaj\u0105ce od dziesi\u0119cioleci walki rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w przybra\u0142y charakter dzia\u0142a\u0144 oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych, kt\u00f3re niczym partyzanci broni\u0105 interes\u00f3w ich rodzin i wsp\u00f3lnot (gor\u0105co polecam zaprezentowany podczas Festiwalu Filmowego w Berlinie w 2023 roku film Disco Boy w re\u017cyserii Giacoma Abbruzzesego, w kt\u00f3rym podj\u0119to w\u0142a\u015bnie ten temat). W ostatnich latach przy wsparciu prawnym organizacji mi\u0119dzynarodowych rdzenna ludno\u015b\u0107 doczeka\u0142a si\u0119 symbolicznych reperacji w wysoko\u015bci kilkunastu milion\u00f3w euro (w stosunku do liczonych w bilionach przychod\u00f3w rafinerii). Tymczasem tysi\u0105ce ludzi opu\u015bci\u0142o rodzinne tereny, cz\u0119sto wybieraj\u0105c nielegaln\u0105 emigracj\u0119. Drugie miejsce, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 obiektem bada\u0144, to znajduj\u0105ce si\u0119 po drugiej stronie Oceanu Atlantyckiego ogromne po\u0142acie p\u00f3l uprawnych w Midwest, dawne plantacje bawe\u0142ny, na kt\u00f3rych pracowali czarni niewolnicy. Obecnie ogromne ilo\u015bci substancji chemicznych b\u0119d\u0105cych sk\u0142adnikami nawoz\u00f3w, sp\u0142ywaj\u0105 do rzek, a potem uchodz\u0105 do Zatoki Meksyka\u0144skiej \u2013 zjawisko to widoczne jest na zdj\u0119ciach z satelit\u00f3w. Uzupe\u0142nieniem instalacji jest warstwa gleby, po kt\u00f3rej si\u0119 chodzi, a kt\u00f3ra w czasie poprzedniego Biennale Sztuki by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 instalacji Earthy Paradise <\/em>kolumbijskiej artystki Delcy Morelos. W czasie ubieg\u0142orocznej wystawy ziemia wydziela\u0142a przyjemn\u0105 wo\u0144 przypraw. Tym razem zosta\u0142a ona zmieszana ze szklanymi koralikami weneckimi, czyli dawn\u0105 walut\u0105 w handlu niewolnikami, i dodatkowo nas\u0105czona dusz\u0105cym, toksycznym zapachem. Oryginalnym zamys\u0142em by\u0142o przywiezienie gleby z p\u00f3l uprawnych z Midwest, ale okaza\u0142a si\u0119 ona zbyt zanieczyszczona, aby publiczno\u015b\u0107 zwiedzaj\u0105ca ekspozycj\u0119 mog\u0142a wchodzi\u0107 z ni\u0105 w kontakt.<\/p>\n W podobnym tonie Andr\u00e9s Jacque z Office for Political Innovation demaskuje ambitne realizacje architektoniczne ostatniej generacji. Instalacja Xholobeni Yards<\/em> ods\u0142ania histori\u0119 budowy nowej hipertechnologicznej dzielnicy szesnastu drapaczy chmur w zachodniej cz\u0119\u015bci Nowego Jorku u wybrze\u017cy rzeki Hudson. Dzielnica Hudson Yards powsta\u0142a na gigantycznej platformie z tytanu, pod kt\u00f3r\u0105 znajduje si\u0119 stacja kolejowa licz\u0105ca trzydzie\u015bci tor\u00f3w i pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 w\u0119z\u0142a komunikacyjnego mi\u0119dzy Nowym Jorkiem a New Jersey. Koszt tej realizacji szacuje si\u0119 na 25 miliard\u00f3w dolar\u00f3w. Wie\u017cowce, w kt\u00f3rych zaaran\u017cowano biura, apartamenty, hotele oraz restauracje, zaklasyfikowane zosta\u0142y jako nieruchomo\u015bci najwy\u017cszej klasy A. Za\u0142o\u017cenie to powsta\u0142o jednak dzi\u0119ki mniej zamo\u017cnym mieszka\u0144com \u201eczarnej dzielnicy\u201d Harlem. Pocz\u0105wszy od 1990 roku Stany Zjednoczone daj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wydania szybkiej wizy tym obcokrajowcom, kt\u00f3rzy zainwestuj\u0105 w nieruchomo\u015bci przynajmniej 500 tysi\u0119cy dolar\u00f3w w obr\u0119bie tak zwanych targeted employment areas (TEA), czyli w strefie, gdzie wska\u017anik bezrobocia jest p\u00f3\u0142torakrotnie wy\u017cszy od \u015bredniej krajowej. Zysk z takiej inwestycji powinien przyczynia\u0107 si\u0119 do polepszenia jako\u015bci \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w tej strefy. Poniewa\u017c Hudson Yards nigdy nie osi\u0105gn\u0119\u0142yby tak wysokiego poziomu bezrobocia, po\u0142\u0105czono je z centraln\u0105 i wschodni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Harlemu. Konstrukcja tych hipertechnologicznych drapaczy chmur by\u0142a mo\u017cliwa nie tylko dzi\u0119ki nieuprzywilejowanym, w wi\u0119kszo\u015bci czarnosk\u00f3rym mieszka\u0144com Harlemu, ale tak\u017ce oddalonym 13 tysi\u0119cy kilometr\u00f3w mieszka\u0144com Xholobeni w Republice Po\u0142udniowej Afryki. To tam wydobywany jest tytan niezb\u0119dny do wybudowania platformy utrzymuj\u0105cej wie\u017cowce, pi\u0119tnastu dwudziestopi\u0119ciometrowych wentylator\u00f3w, kt\u00f3re och\u0142adzaj\u0105 temperatur\u0119 na peronach, oraz do wykonania samooczyszczaj\u0105cych si\u0119 szklanych fasad. Tlenek tytanu ma w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 rozbijania cz\u0105steczek kurzu, dzi\u0119ki czemu fasady wie\u017cowc\u00f3w l\u015bni\u0105. Skutki uboczne tego l\u015bnienia odczuwane s\u0105 jednak w Xholobeni, gdzie kopalnie odkrywkowe ilmenitu powoduj\u0105 powstawanie ogromnych ilo\u015bci py\u0142u.<\/p>\n Pracownia Killing Architects pokaza\u0142a wyniki poszukiwa\u0144 oboz\u00f3w pracy powstaj\u0105cych w Xinjiang, regionie Chin odpowiedzialnym za produkcj\u0119 20 procent \u015bwiatowej bawe\u0142ny. Investigating Xinjiang\u2019s Network of Detention Camps to instalacja utrzymana w tonie dziennikarstwa \u015bledczego. Na podstawie zezna\u0144 os\u00f3b, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wyj\u015b\u0107 z oboz\u00f3w pracy, oraz dzi\u0119ki analizie zdj\u0119\u0107 z satelity by\u0142o mo\u017cliwe odtworzenie wygl\u0105du i szacunkowe obliczenie pojemno\u015bci zak\u0142ad\u00f3w. Na podstawie tych danych wysuwane s\u0105 hipotezy, \u017ce obecnie w obozach mo\u017ce przebywa\u0107 nawet milion os\u00f3b. W\u0142adze Chi\u0144skiej Republiki Ludowej za\u017c\u0105da\u0142y wycofania projektu z wystawy, a spotykaj\u0105c si\u0119 z odpowiedzi\u0105 odmown\u0105 Lesley Lokko, Ministerstwo Kultury Chin podj\u0119\u0142o decyzj\u0119 o wycofaniu si\u0119 z uczestnictwa i zamkni\u0119ciu Pawilonu Chi\u0144skiego. To drugi kraj po Rosji, kt\u00f3ry nie jest reprezentowany podczas tegorocznego Biennale.<\/p>\n W obronie dziedzictwa kulturowego plemion Xavante, dawniej zamieszkuj\u0105cych lasy Amazonii, stan\u0105\u0142 Paulo Tavares. W swoich badaniach odtworzy\u0142 on lokalizacj\u0119 istniej\u0105cych jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych osad, z kt\u00f3rych autochtoni zostali wysiedleni w ramach akcji definiowanej jako zaludnianie pustkowia demograficznego i ignoruj\u0105cej zupe\u0142nie istnienie ludno\u015bci lokalnej. W swoich projektach An architectural Botany. 2018 i Trees, Vines, Palms and Other Architectural Monuments. 2017\u20132021<\/em> Tavares analizuje zdj\u0119cia z satelity i odnajduje \u015blady po wioskach w postaci skupisk niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w drzew, kt\u00f3rymi ch\u0119tnie otacza\u0142y si\u0119 plemiona. Z bada\u0144 innego naukowca, Williama Bal\u00e9e, kt\u00f3ry w latach osiemdziesi\u0105tych fotografowa\u0142 d\u017cungle tropikalne (obecnie w du\u017cej mierze zast\u0105pione ogromnymi po\u0142aciami upraw soi oraz pastwisk), wynika, \u017ce lasy by\u0142y owocem trwaj\u0105cej tysi\u0105ce lat dzia\u0142alno\u015bci ludzkiej i wygl\u0105da na to, \u017ce na niekt\u00f3rych obszarach zosta\u0142y zaprojektowane przez cz\u0142owieka. Pytanie, kt\u00f3re zadaje Tavares, brzmi: czy drzewa albo nawet ca\u0142e lasy mog\u0105 by\u0107 pomnikami dziedzictwa tych plemion. W ich imieniu z\u0142o\u017cy\u0142 petycj\u0119 o wpisanie miejsc nosz\u0105cych \u015blady dawnych osad Xavante na list\u0119 dziedzictwa historycznego Ministerstwa Kultury Brazylii, co w przysz\u0142o\u015bci mo\u017ce uchroni\u0107 je przed post\u0119puj\u0105c\u0105 wycink\u0105. Taveres zabra\u0142 g\u0142os w obronie lud\u00f3w tubylczych, dla kt\u00f3rych drzewa s\u0105 jedyn\u0105 spu\u015bcizn\u0105 zachowuj\u0105c\u0105 pami\u0119\u0107 o ich historii: szlakach, jakie przemierzali, osiedlach ludzkich czy miejscach kultu.<\/p>\n Nad podobn\u0105 teori\u0105 pracuj\u0105 David Wengrow i Eyal Weizman wraz z Forensic Architecture i Nebelivka Project. W instalacji The Nebelivka Hypothesis<\/em> na podstawie analizy gleby i znalezisk wskazuj\u0105cych na istnienie osad ludzkich cztery tysi\u0105ce lat przed nasz\u0105 er\u0105 wysuwaj\u0105 tez\u0119, \u017ce \u017cyzne czarnoziemy w Ukrainie to prawdopodobnie dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re przez setki lat d\u0105\u017cy\u0142o do polepszenia urodzajno\u015bci swoich teren\u00f3w.<\/p>\n Powy\u017csze w\u0105tki w du\u017cej mierze powtarzaj\u0105 si\u0119 na wystawach zaprezentowanych w pawilonach narodowych. Na przyk\u0142ad temat reperacji dla plemion podj\u0119\u0142y kraje o przesz\u0142o\u015bci kolonialnej: Australia z projektem Queenstown i Brazylia, kt\u00f3ra zosta\u0142a odznaczona Z\u0142otym Lwem za projekt Grounding. Wystawa jest zaprzeczeniem dotychczasowej narracji, m\u00f3wi\u0105cej o powstaniu znik\u0105d modernistycznej stolicy Brazylii. Budow\u0119 Bras\u00edlii, kt\u00f3rej ojcami byli Lucio Costa i Oscar Niemeyer, poprzedzi\u0142y masowe przesiedlenia ludno\u015bci tubylczej. Ich potomkowie dopiero teraz doszli do g\u0142osu i upominaj\u0105 si\u0119 o dopowiedzenie historii z uwzgl\u0119dnieniem ich do\u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n W pawilonie kanadyjskim kolektyw Architects Against Housing Alienation prezentuje manifest, w kt\u00f3rym domaga si\u0119 sprawiedliwo\u015bci przestrzennej \u2013 prawa do podstawowej przestrzeni \u017cyciowej, czyli domu. Not for Sale<\/em> to projekt, w kt\u00f3rym proponuje si\u0119 liczne rozwi\u0105zania hamuj\u0105ce gentryfikacj\u0119 star\u00f3wek miast oraz spekulacje na rynku nieruchomo\u015bci, generuj\u0105ce wysoki i \u0142atwy profit dla inwestor\u00f3w kosztem jako\u015bci \u017cycia du\u017cej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Dok\u0142adnie w czasie dni prasowych Biennale w\u0142oscy studenci, rozbijaj\u0105c namioty przed Ministerstwem Edukacji Narodowej w Rzymie i przed rektoratami uniwersytet\u00f3w w innych miastach, rozpocz\u0119li strajk, \u017c\u0105daj\u0105c gwarancji przyst\u0119pnych cenowo akademik\u00f3w. Nap\u0119dzaj\u0105ca gospodark\u0119 masowa turystyka we W\u0142oszech z drugiej strony parali\u017cuje rozw\u00f3j innych ga\u0142\u0119zi \u017cycia spo\u0142ecznego, w tym wypadku gwarantowanego przez konstytucj\u0119 w\u0142osk\u0105 prawa do nauki.<\/p>\n Pawilon hiszpa\u0144ski zaprezentowa\u0142 wystaw\u0119 Foodscapes<\/em>, kt\u00f3ra jest bardzo ciekawym spojrzeniem na architektur\u0119 przemys\u0142u spo\u017cywczego poch\u0142aniaj\u0105c\u0105 ogromne po\u0142acie teren\u00f3w. Ekspozycja uzupe\u0142niona zosta\u0142a o katalog w postaci ksi\u0105\u017cki kucharskiej z przepisami tradycyjnych potraw hiszpa\u0144skich. Zamiast recept znajdziemy jednak analizy pochodzenia r\u00f3\u017cnych sk\u0142adnik\u00f3w, kt\u00f3re brutalnie obna\u017caj\u0105 fakt, jak bardzo kuchnia oddali\u0142a si\u0119 od tradycji. W zamian przedstawiony zosta\u0142 obraz gigantycznej industrii, niejednokrotnie opartej na zn\u0119caniu si\u0119 nad zwierz\u0119tami, produkcji szkodliwych dla \u015brodowiska opakowa\u0144 jednorazowych czy generuj\u0105cym ogromne zanieczyszczenia transporcie.<\/p>\n Pawilon polski z wystaw\u0105 Datament <\/em>autorstwa artystki Anny Barlik i architekta Marcina Strza\u0142y pod kuratel\u0105 Jacka Sosnowskiego odtwarza architektur\u0119 wygenerowan\u0105 przez algorytmy i przedstawion\u0105 w skali 1:1. Mo\u017cna wi\u0119c wej\u015b\u0107 do przestrzeni \u015bredniej wielko\u015bci mieszkania w Polsce, Hongkongu, Meksyku czy Malawi, kt\u00f3re zbudowane zosta\u0142y na podstawie danych zebranych i przetworzonych przez sztuczn\u0105 inteligencj\u0119.<\/p>\n Bardzo odwa\u017cn\u0105 inicjatyw\u0119 podj\u0119\u0142a grupa AKT i kurator Herman Czech \u2013 autorzy wystawy Partecipazione<\/em> w Pawilonie Austriackim, kt\u00f3rzy prze\u015bledzili proces rozrastania si\u0119 przestrzeni wystawienniczych Biennale w wymiarze kryzysu mieszkaniowego, jaki przechodzi zalana turystyk\u0105 Wenecja. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w obecnie wynosi niewiele ponad 49 tysi\u0119cy os\u00f3b i co roku zmniejsza si\u0119 o tysi\u0105c. Biennale Sztuki zosta\u0142o powo\u0142ane do \u017cycia w 1895 roku, aby promowa\u0107 na arenie mi\u0119dzynarodowej miasto b\u0119d\u0105ce ju\u017c tylko cieniem dawnej pot\u0119gi morskiej Republiki Weneckiej. Ekspozycja sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej mia\u0142a wi\u0119c utrwali\u0107 wizerunek Wenecji jako miasta pod\u0105\u017caj\u0105cego z duchem czasu, wspomagaj\u0105c przy okazji lokaln\u0105 gospodark\u0119, os\u0142abion\u0105 d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 dominacj\u0105 francusk\u0105 i austriack\u0105. Jednak wraz z rosn\u0105c\u0105 popularno\u015bci\u0105 Biennale zacz\u0119\u0142o zajmowa\u0107 nowe po\u0142acie miasta: ogrody napoleo\u0144skie, nast\u0119pnie cz\u0119\u015b\u0107 dzielnicy mieszkalnej na Wyspie \u015awi\u0119tej Heleny, w latach osiemdziesi\u0105tych zabudowania dawnej stoczni weneckiej. Sytuacja wymkn\u0119\u0142a si\u0119 spod kontroli, gdy kilkana\u015bcie lat temu prywatni w\u0142a\u015bcicieli zacz\u0119li podnajmowa\u0107 przestrzenie krajom, kt\u00f3re nie mia\u0142y swoich pawilon\u00f3w na terenie Giardini lub Arsenale. To przyczyni\u0142o si\u0119 do podniesienia cen na rynku nieruchomo\u015bci i wzmocni\u0142o exodus wenecjan w stron\u0119 sta\u0142ego l\u0105du. Wraz z odp\u0142ywem rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w miasto coraz bardziej zatraca swoist\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i homologuje si\u0119 z innymi miejscami podporz\u0105dkowanymi logice marketingu turystyki masowej. Autorzy projektu przyjrzeli si\u0119 Biennale jak korporacji, kt\u00f3ra kolonizuje miasto i w \u017caden spos\u00f3b nie anga\u017cuje miejscowych do inicjatyw kulturalnych. Ich pierwotnym zamys\u0142em by\u0142o oddanie cz\u0119\u015bci pawilonu na potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w Wyspy \u015awi\u0119tej Heleny, odwracaj\u0105c nasilaj\u0105cy si\u0119 trend i redukuj\u0105c po raz pierwszy powierzchni\u0119 ekspozycyjn\u0105 Biennale na rzecz przestrzeni publicznej. Projekt przewidywa\u0142 zbudowanie mostu \u0142\u0105cz\u0105cego teren Giardini z osiedlem mieszkalnym \u015awi\u0119tej Heleny. Jednak realizacja ta zosta\u0142a zahamowana przez konserwatora miejskiego, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce pawilon zaprojektowany przez Josefa Hofmana i wpisany na list\u0119 zabytk\u00f3w mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 jedynie funkcj\u0119 miejsca ekspozycyjnego. Interesuj\u0105ce jest to, \u017ce nie istnieje prawo, kt\u00f3re chroni\u0142oby przestrzenie mieszkalne przed konwersj\u0105 w przestrze\u0144 wystawiennicz\u0105.<\/p>\n Wystawa Open for Maintenance<\/em> w Pawilonie Niemieckim, dzie\u0142o kolektywu Arch+, propaguje ide\u0119 recyklingu i upcyclingu, u\u017cywa bowiem materia\u0142\u00f3w odzyskanych w czasie demonta\u017cu zesz\u0142orocznego Biennale Sztuki Mleko Sn\u00f3w Cecilii Alemani. Na sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy wn\u0119trze pawilonu zmieni\u0142o si\u0119 w magazyn, w kt\u00f3rym ka\u017cde odzyskane tworzywo zosta\u0142o skatalogowane i opatrzone QR kodem, a zostanie wykorzystane podczas cyklicznych warsztat\u00f3w majsterkowania. To wszystko odbywa si\u0119 we wsp\u00f3\u0142pracy z lokalnymi stowarzyszeniami, na przyk\u0142ad Laboratorio Occupato Morion czy Rebiennale, tak aby zaj\u0119cia sta\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c miejscem budowania wi\u0119zi mi\u0119dzy mieszka\u0144cami Wenecji a odwiedzaj\u0105cymi miasto. Podobnie post\u0105pi\u0142a Lesley Lokko, gdy projektowa\u0142a przestrzenie wystawiennicze g\u0142\u00f3wnej wystawy. Postanowi\u0142a utrzyma\u0107 aran\u017cacj\u0119 sal zaprojektowan\u0105 na potrzeby poprzedniego Biennale, tak aby wystawa by\u0142a sp\u00f3jna z g\u0142oszonymi za\u0142o\u017ceniami o dekarbonizacji.<\/p>\n Biennale Architektury Lesley Lokko rzuca nowe \u015bwiat\u0142o lub wr\u0119cz po raz pierwszy otwiera dyskusj\u0119 na pomijane, a jednak pal\u0105ce kwestie. To pierwsze Biennale o tak ogromnym \u0142adunku etycznym i emocjonalnym. Bohaterami tej wystawy s\u0105 mieszka\u0144cy cz\u0119\u015bci \u015bwiata, przed kt\u00f3rymi bogata P\u00f3\u0142noc zamyka granice, ale jednocze\u015bnie domaga wolnego handlu, gdy chodzi o import strategicznych surowc\u00f3w. Ich rzecznikami s\u0105 arty\u015bci, aktywi\u015bci lub ma\u0142o znane organizacje wspieraj\u0105ce ruchy spo\u0142eczne. W moim odczuciu w\u0142a\u015bnie to Biennale Architektury oka\u017ce si\u0119 prze\u0142omowe, bo mia\u0142o odwag\u0119 zrezygnowa\u0107 z uczestnictwa uznanych architekt\u00f3w na rzecz m\u0142odych kolektyw\u00f3w propaguj\u0105cych inicjatywy oddolne i buduj\u0105cych bardziej horyzontalny model spo\u0142ecze\u0144stwa. Tak Lesley Lokko wyobrazi\u0142a sobie swoje \u201elaboratorium przysz\u0142o\u015bci\u201d. <\/p>\n Tekst: Kasia Boratyn<\/p>\n Zdj\u0119cia: materia\u0142y organizatora<\/p>\n [\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_row use_custom_gutter=”on” gutter_width=”2″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px|||||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_gallery gallery_ids=”2162,2154,2155,2156,2157,2158,2159,2160,2161,2163,2164,2165,2166,2167,2168,2169,2170,2171,2172,2173″ posts_number=”30″ show_title_and_caption=”off” show_pagination=”off” _builder_version=”4.21.0″ _module_preset=”default” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″][\/et_pb_gallery][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Szesnastego marca 2022 roku czerwony kurz pokry\u0142 budynki, ulice, drzewa, samochody w Madrycie, Pary\u017cu oraz Londynie. W Alpach stoki narciarskie przybra\u0142y niespotykany dot\u0105d rdzawy kolor. Chmura py\u0142u saharyjskiego przebi\u0142a si\u0119 przez basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego, daj\u0105c drobn\u0105 namiastk\u0119 tego, czym s\u0105 zmiany klimatyczne. Na po\u0142udnie od Sahary, w regionie Sahel, w ostatnich latach odnotowuje si\u0119 rekordowe […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2162,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-2151","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2151","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2151"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2151\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2238,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2151\/revisions\/2238"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2162"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2151"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2151"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2151"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Biennale Lesley Lokko jest bezkompromisowe. \u015awiat\u0142a reflektor\u00f3w skierowane zosta\u0142y na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 sytuacj\u0119 Afryki oraz cz\u0119\u015bci \u015bwiata historycznie zwi\u0105zanych z wykorzystywaniem czarnosk\u00f3rych niewolnik\u00f3w. Przekaz Lokko jest bardzo jasny. Gospodarka bogatej P\u00f3\u0142nocy w obecnej formie, oparta na galopuj\u0105cej konsumpcji, do kt\u00f3rej zalicza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142czesne budownictwo, nie by\u0142aby mo\u017cliwa, gdyby nie bogactwa kryj\u0105ce si\u0119 pod powierzchni\u0105 pastwisk i las\u00f3w dawnych kolonii oraz milion\u00f3w ludzi pracuj\u0105cych w uw\u0142aczaj\u0105cych ludzkiej godno\u015bci warunkach.<\/p>\n
Wystawa podzielona zosta\u0142a na dwie g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci: Force Majeur<\/em> w Pawilonie Centralnym w cz\u0119\u015bci historycznej Giardini oraz Dangerous Liaisons<\/em> w cz\u0119\u015bci Arsenale, czyli dawnej stoczni weneckiej. Uzupe\u0142nieniem s\u0105 projekty kuratorskie Guests from the Future oraz sekcje: Food, Agriculture&Climate Change, Gender&Geography, Mnemonic oraz Special Participations.<\/p>\n
Jest to r\u00f3wnie\u017c pierwsza wystawa architektury, kt\u00f3rej silnym przes\u0142aniem jest idea degrowth, czyli dezwrostu. Koncepcja ta, maj\u0105ca wymiar nie tylko ekonomiczny, ale tak\u017ce ekologiczny, spo\u0142eczny i kulturowy, postuluje sprawiedliw\u0105 redystrybucj\u0119 d\u00f3br mi\u0119dzy p\u00f3\u0142kul\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105. Jak twierdz\u0105 zwolennicy tej teorii, obecna idea wzrostu gospodarczego opiera si\u0119 na eksploatacji, dominacji i ekspansji, kt\u00f3ra nie przek\u0142ada si\u0119 na eliminacj\u0119 biedy, lecz kumulowanie kapita\u0142u w r\u0119kach nielicznych i prekaryzacj\u0119 \u017cycia ca\u0142ej reszty spo\u0142ecze\u0144stwa.
Wygl\u0105da na to, \u017ce r\u00f3wnie\u017c przysz\u0142oroczne Biennale Sztuki b\u0119dzie \u015bledzi\u0142o t\u0119 lini\u0119 przekazu \u2013 22 czerwca 2023 roku w g\u0142\u00f3wnej siedzibie Biennale, Pa\u0142acu Ca\u2019 Giustinian, odby\u0142a si\u0119 konferencja prasowa zapowiadaj\u0105ca przysz\u0142oroczne 60. Biennale Sztuki. Jej kuratorem b\u0119dzie brazylijski krytyk sztuki Adriano Pedrosa, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 tytu\u0142 wystawy: Foreigners Everywhere<\/em> (Obcokrajowcy wsz\u0119dzie). Komunikat prasowy wystosowany przez Pedros\u0119 zapowiada, \u017ce r\u00f3wnie\u017c jego Biennale b\u0119dzie silnie nacechowane politycznie, a osi\u0105 centraln\u0105 wystawy pozostanie zagadnienie cz\u0142owieka migranta.<\/p>\n