[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”4px|||||” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_text _builder_version=”4.27.9″ _module_preset=”default” custom_padding=”||0px|||” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content” sticky_enabled=”0″]<\/p>\n
\u017baden z wielkich nurt\u00f3w sztuki pierwszej po\u0142owy XX wieku nie przenikn\u0105\u0142 do kultury popularnej w takim stopniu jak surrealizm. Jest to kierunek nie tylko rozpoznawalny, ale tak\u017ce obecny w dziedzinach \u017cycia wykraczaj\u0105cych poza sztuki wizualne. Cho\u0107by w j\u0119zyku. \u201eTo nie do wiary! To czary-mary! [\u2026] To surrealizm, jak Salwador Dali\u201d \u2013 rapowa\u0142 Magik z Paktofoniki. Okre\u015bleniem \u201esurrealizm\u201d cz\u0119sto opisuje si\u0119 dziwne sytuacje, wyimaginowane historie lub zdarzenia, do kt\u00f3rych dosz\u0142o, cho\u0107 nie powinno. Wystawa Jeste\u015b w sercu zmian. Surrealizm i <\/em>antyfaszyzm<\/em> proponuje jednak zupe\u0142nie inne spojrzenie na surrealizm. Przedstawiaj\u0105c go jako ruch zaanga\u017cowany politycznie, jej tw\u00f3rcy w znacznym stopniu pomijaj\u0105 to, z czym powszechnie kojarzy si\u0119 ten nurt, a wi\u0119c oderwanie od rzeczywisto\u015bci i swoist\u0105 ucieczk\u0119 w \u015bwiat marze\u0144 sennych. Dlatego na wystawie nie zobaczymy wspomnianego przez Magika Salvadora Dalego (zafascynowanie nazizmem) ani czo\u0142owego w\u0142oskiego surrealisty Giorgia de Chirico (kontakty z Mussolinim, romans z w\u0142oskim faszyzmem). Zobaczymy za to prace wielu artystek i artyst\u00f3w, kt\u00f3rych dot\u0105d nie kojarzono jednoznacznie (lub w og\u00f3le) z\u00a0surrealizmem.<\/p>\n Znamienne jest tu zw\u0142aszcza wykluczenie Salvadora Dalego, a wi\u0119c postaci sztandarowej dla popularyzacji surrealizmu, a zarazem o niejednoznacznej postawie moralnej, \u0142ami\u0105cej zasady uznawane dzi\u015b za dobre praktyki. Ponadto popularno\u015b\u0107 nurtu czy stylu Dalego zaowocowa\u0142a obecnym wysypem dzie\u0142 z kr\u0119gu tak zwanego realizmu magicznego \u2013 ma\u0142o odkrywczego, za to bardzo lubianego przez ludzi z grubymi portfelami. Tw\u00f3rcy wystawy postanowili pod\u0105\u017cy\u0107 w innym kierunku, dlatego w\u015br\u00f3d prezentowanych dzie\u0142 pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 Siudmaka czy Olbi\u0144skiego. Mo\u017cemy za to zobaczy\u0107 prace wybitnych tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rych zwi\u0105zki z surrealizmem s\u0105 bardzo umowne (je\u017celi w\u00a0og\u00f3le istniej\u0105). Warto na wst\u0119pie zaznaczy\u0107, \u017ce wystawa prezentowana w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie to w istocie przeniesiona i nieco zmodyfikowana wersja ekspozycji zorganizowanej w monachijskim Lenbachhaus pod tytu\u0142em Aber hier leben? Nein danke. Surrealismus + Antifaschismus<\/em>. Oryginalna ods\u0142ona r\u00f3wnie\u017c programowo odchodzi od interpretacji stylistycznych, koncentruj\u0105c si\u0119 na postawach politycznych surrealist\u00f3w.<\/p>\n Warszawsk\u0105 wystaw\u0119 otwiera sala po\u015bwi\u0119cona grupie a.r. Grupa ta, kt\u00f3rej nazw\u0119 rozwijano jako \u201earty\u015bci rewolucyjni\u201d, zosta\u0142a za\u0142o\u017cona przez Katarzyn\u0119 Kobro, Henryka Sta\u017cewskiego i W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego w 1929 roku w \u0141odzi. Jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 zapocz\u0105tkowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c tworzenie pierwszej Mi\u0119dzynarodowej Kolekcji Sztuki Nowoczesnej w Polsce, w kt\u00f3rej znalaz\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi prace s\u0142ynnego surrealisty Maxa Ernsta. Mo\u017cna z tego wywnioskowa\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie starania grupy a.r. wprowadzi\u0142y surrealizm do naszego kraju. W omawianej sali ekspozycyjnej opr\u00f3cz prac Maxa Ernsta znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce dzie\u0142a innych tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rych zwi\u0105zki z surrealizmem nie s\u0105 ju\u017c takie oczywiste. Interesuj\u0105cy wydaje si\u0119 tu biomorficzny relief Hansa Arpa, kt\u00f3ry, cho\u0107 pozostaje abstrakcyjny, wyznacza pewne charakterystyczne cechy formalne powracaj\u0105ce na ca\u0142ej wystawie. Biomorfizm jest tu w\u0142a\u015bnie kluczem do analizy wsp\u00f3lnych cech stylistycznych ca\u0142ego kierunku. Biomorficznymi kuratorzy okre\u015blaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c prace Katarzyny Kobro i W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego z lat trzydziestych XX wieku, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b pomost \u0142\u0105cz\u0105cy polsk\u0105 awangard\u0119 z surrealizmem. Ten w\u0142a\u015bnie biomorfizm \u2013 mi\u0119kkie, rozp\u0142ywaj\u0105ce si\u0119 formy na granicy abstrakcji i figuracji \u2013 widzimy niemal w ka\u017cdej sali wystawowej. Niezale\u017cnie od tematyki, kraju pochodzenia i czasu powstania dzie\u0142 cecha ta jest najbardziej wyrazista, staj\u0105c si\u0119 ostatecznie formalnym manifestem surrealizmu w uj\u0119ciu tw\u00f3rc\u00f3w wystawy. To zaskakuj\u0105ce, skoro sami kuratorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce zale\u017ca\u0142o im na pokazaniu surrealizmu jako konkretnej postawy politycznej, a nie estetycznej. Mimo tych zapewnie\u0144 trudno jednak uciec od wniosk\u00f3w, kt\u00f3re nasuwaj\u0105 si\u0119 same. Dob\u00f3r takiej, a nie innej estetyki mia\u0142 na celu oddanie specyfiki surrealizmu \u2013 kierunku operuj\u0105cego metafor\u0105, niejasn\u0105 symbolik\u0105 i w du\u017cym stopniu otwartego na interpretacj\u0119 odbiorcy. Wida\u0107 to chocia\u017cby w prezentowanych dzie\u0142ach Maxa Ernsta Kwiaty<\/em> i Pejza\u017c z ziarnem pszenicy<\/em>. Na wp\u00f3\u0142 abstrakcyjne p\u0142\u00f3tna dopiero dzi\u0119ki tytu\u0142om staj\u0105 si\u0119 bardziej czytelne i stawiaj\u0105 widza przed zagadk\u0105 wizualno-intelektualn\u0105. Pejza\u017c z ziarnem pszenicy zosta\u0142 przez autor\u00f3w wystawy zinterpretowany jako symbol zagro\u017cenia \u017cycia i kl\u0119ski g\u0142odu, co mo\u017ce by\u0107 trafnym tropem, ale bez w\u0105tpienia nie jedynym. Sukces surrealizmu i jego mi\u0119dzynarodowa s\u0142awa s\u0105 wynikiem w\u0142a\u015bnie tej p\u0142ynno\u015bci znaczeniowej i braku jednoznacznie okre\u015blonej ikonografii. By\u0107 mo\u017ce jest to pierwszy taki kierunek w sztuce, kt\u00f3ry da\u0142 widzowi swobod\u0119 w\u0142asnej interpretacji i nie wymaga\u0142 wiedzy z zakresu analizy obrazu czy ikonologii. Co wi\u0119cej, jest to j\u0119zyk plastyczny o charakterze ponadnarodowym, co doskonale pokazuje warszawska ekspozycja.<\/p>\n Wystawa ma ambicj\u0119 przedstawienia surrealizmu jako ruchu ponadnarodowego, skupionego wok\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnych idei polityczno-spo\u0142ecznych. Ekspozycj\u0119 podzielono w\u00a0du\u017cej mierze wed\u0142ug kraj\u00f3w, pokazuj\u0105c, jak surrealizm rozwija\u0142 si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach czy regionach. Mo\u017cemy przyjrze\u0107 si\u0119 temu, jak wygl\u0105da\u0142 we Francji, w\u00a0Czechach, Hiszpanii, Niemczech oraz w innych krajach. W ka\u017cdym z nich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 by\u0142a swego rodzaju manifestem lub g\u0142osem sprzeciwu wobec konkretnej sytuacji politycznej. Cho\u0107 t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 otwiera ekspozycja po\u015bwi\u0119cona ideologicznym podstawom surrealizmu, wypracowanym przez grup\u0119 skupion\u0105 wok\u00f3\u0142 Andr\u00e9 Bretona w Pary\u017cu, dalsz\u0105 narracj\u0119 tworz\u0105 ju\u017c opowie\u015bci o zmaganiach z autorytaryzmami w\u00a0poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach. W ten spos\u00f3b Czechy przedstawiono jako o\u015brodek antyfaszystowskiej awangardy po doj\u015bciu do w\u0142adzy narodowych socjalist\u00f3w. Hiszpani\u0119 za\u015b \u2013 jako miejsce walk prowadzonych podczas wojny domowej przeciwko genera\u0142owi Franco, wspieranemu przez europejskie pa\u0144stwa faszystowskie. Najtrudniejsz\u0105 sytuacj\u0119 mieli jednak arty\u015bci niemieccy, kt\u00f3rych sztuka po doj\u015bciu do w\u0142adzy narodowych socjalist\u00f3w zosta\u0142a uznana za zdegenerowan\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zmuszono do emigracji i\u00a0poszukiwania bezpiecznych miejsc, w kt\u00f3rych mogliby realizowa\u0107 w\u0142asne wizje. W tej sali nie zobaczymy monumentalnych rze\u017ab ani wielkoformatowych obraz\u00f3w. Ich miejsce zajmuj\u0105 bardziej kameralne rysunki czy fotografie, w du\u017cej mierze zwi\u0105zane z postaci\u0105 Hansa Bellmera. Emigracja nie dotkn\u0119\u0142a jednak wy\u0142\u0105cznie tw\u00f3rc\u00f3w niemieckich. Po wybuchu wojny wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich surrealist\u00f3w opu\u015bci\u0142a Europ\u0119, udaj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie do Stan\u00f3w Zjednoczonych lub Meksyku. Niekt\u00f3rzy z nich wybrali jednak bardziej nietypowe miejsca, co r\u00f3wnie\u017c pokazuje wystawa. Przyk\u0142adem jest Eugenio Granell. Hiszpa\u0144ski artysta podczas wojny domowej walczy\u0142 w szeregach Partii Robotniczej Zjednoczenia Marksistowskiego przeciwko faszystowskim oddzia\u0142om genera\u0142a Franco. Wojenna zawierucha zmusi\u0142a go do ucieczki, najpierw do Francji, a nast\u0119pnie na Dominikan\u0119 i do Gwatemali. Prezentowany na wystawie obraz Nocny lot ptaka Pi<\/em> odnosi si\u0119 do boskiej figury znanej z mitologii rdzennych lud\u00f3w Ekwadoru. W obrazie wyra\u017anie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 wp\u0142ywy estetyki po\u0142udniowoameryka\u0144skiej i europejskiego surrealizmu, a jego forma nawi\u0105zuje do tw\u00f3rczo\u015bci Picassa z okresu Guerniki. Prac o podobnych motywach na wystawie jest znacznie wi\u0119cej, co pozwala spojrze\u0107 na surrealizm z dzisiejszej perspektywy krytycznej, uwzgl\u0119dniaj\u0105cej w\u0105tki postkolonialne w sztuce XX wieku. Jednym z ciekawszych przyk\u0142ad\u00f3w emigracji jest opisana w broszurze wystawy historia Leonory Carrington. Liczba przeciwno\u015bci losu, jakie napotka\u0142a brytyjska artystka w\u00a0pogoni nie tylko za w\u0142asnym imperatywem tw\u00f3rczym, ale tak\u017ce za \u00f3wczesnym partnerem, Maxem Ernstem, zas\u0142uguje bez dw\u00f3ch zda\u0144 na osobny tekst lub film fabularny. Na wystawie zaprezentowano jej niewielkie p\u0142\u00f3tno b\u0119d\u0105ce wariacj\u0105 na temat ikonograficznego motywu Arki Noego \u2013 tematu szczeg\u00f3lnie wa\u017cnego dla tej artystki nomadki, poszukuj\u0105cej w\u0142asnego miejsca do \u017cycia, w kt\u00f3rym mog\u0142aby bezpiecznie uprawia\u0107 sztuk\u0119.<\/p>\n Na wystawie nie brakuje polskich w\u0105tk\u00f3w, specjalnie przygotowanych do jej warszawskiej ods\u0142ony. Opr\u00f3cz wspomnianej ekspozycji grupy a.r. polskim surrealistom po\u015bwi\u0119cono jeszcze jedn\u0105 sal\u0119. Mo\u017cna w niej ogl\u0105da\u0107 dzie\u0142a zar\u00f3wno Polak\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w kr\u0119gach paryskich surrealist\u00f3w (Jerzy Kujawski, Bogus\u0142aw Szwacz), jak i\u00a0tw\u00f3rc\u00f3w niezale\u017cnych, kt\u00f3rzy nie nazywali siebie surrealistami, ale w ich tw\u00f3rczo\u015bci wyst\u0119powa\u0142y cechy pozwalaj\u0105ce w\u0142\u0105czy\u0107 ich do interpretacji proponowanej przez kurator\u00f3w (W\u0142adys\u0142aw Strzemi\u0144ski, Marian Bogusz, Jadwiga Maziarska, Jonasz Stern). Samo uwzgl\u0119dnienie niekt\u00f3rych postaw mo\u017ce rodzi\u0107 pytania o niekonsekwencj\u0119 organizator\u00f3w, kt\u00f3rzy programowo odrzucali cechy formalne jako kryterium przynale\u017cno\u015bci do surrealizmu, a jednocze\u015bnie w\u0142\u0105czyli do wystawy dzie\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w innych nurt\u00f3w, korzystaj\u0105ce z j\u0119zyka plastycznego charakterystycznego dla surrealizmu. W tek\u015bcie kuratorskim dotycz\u0105cym tej cz\u0119\u015bci wystawy wprost stwierdzono, \u017ce dzie\u0142a polskich tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie byli surrealistami, s\u0105 inspirowane technikami i motywami zaczerpni\u0119tymi z surrealizmu. Tak jest chocia\u017cby z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego, kt\u00f3rego kola\u017ce z cykli Moim przyjacio\u0142om \u017bydom<\/em> i Tanie jak b\u0142oto<\/em> opisano jako \u201eczerpi\u0105ce z j\u0119zyka biomorfizmu\u201d. Niekonsekwencja staje si\u0119 jeszcze wyra\u017aniejsza w kolejnej z sal, gdzie obok p\u0142\u00f3cien Roberto Matty zawieszono dzie\u0142a Alfreda Lenicy oraz Herv\u00e9 T\u00e9l\u00e9maque\u2019a. My\u015bl\u0119, \u017ce w tw\u00f3rczo\u015bci Lenicy opr\u00f3cz tematyki wojennej (zamach stanu w Chile) znaczenie ma r\u00f3wnie\u017c podobie\u0144stwo formalne do dzie\u0142 Matty \u2013 ulokowanych na styku ekspresjonizmu abstrakcyjnego, taszyzmu i w\u0142a\u015bnie surrealizmu. Z kolei u T\u00e9l\u00e9maque\u2019a \u2013 czo\u0142owego przedstawiciela pop-artu \u2013 \u0142\u0105cznikiem mi\u0119dzy jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 a surrealizmem mo\u017ce by\u0107 jedynie tematyka wojenna dotycz\u0105ca ataku Stan\u00f3w Zjednoczonych na Dominikan\u0119 w 1965 roku. Tego rodzaju zabiegi mog\u0105 rodzi\u0107 pytania o spos\u00f3b definiowania surrealizmu. Je\u017celi przyjmiemy bowiem, \u017ce ka\u017cdy artysta wyst\u0119puj\u0105cy przeciwko wojnie i faszyzmowi staje si\u0119 automatycznie surrealist\u0105, nurt ten nagle rozszerzy swoje granice, wch\u0142aniaj\u0105c inne kierunki, w kt\u00f3rych wa\u017cne s\u0105 zaanga\u017cowanie polityczne i dzia\u0142ania krytyczne wobec opresji ze strony w\u0142adzy. Z drugiej jednak strony dzi\u0119ki takiej interpretacji mamy mo\u017cliwo\u015b\u0107 obejrzenia na wystawie \u015bwietnej pracy Pabla Picassa zatytu\u0142owanej Hiszpanom poleg\u0142ym za Francj\u0119<\/em>. Obraz upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych, stworzony zaraz po wojnie, ma zar\u00f3wno stylistyczne cechy surrealizmu, jak i wpisuje si\u0119 w nakre\u015blony przez kurator\u00f3w klucz ideologiczny. Czy wobec tego mo\u017cemy nazywa\u0107 Picassa surrealist\u0105? Wielow\u0105tkowo\u015b\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015bci, czerpanie z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 oraz bardzo szeroki zakres podejmowanej tematyki mog\u0105 dawa\u0107 ku temu podstawy. My\u015bl\u0119 jednak, \u017ce takie stawianie sprawy nie jest do ko\u0144ca uzasadnione. Podej\u015bcie kurator\u00f3w jest na pewno tw\u00f3rcze i interesuj\u0105ce dla widza, ale mo\u017ce pog\u0142\u0119bia\u0107 chaos w nazewnictwie, a tak\u017ce gloryfikowa\u0107 surrealizm kosztem innych nurt\u00f3w, w kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c istotne by\u0142y problemy polityczne.<\/p>\n Na uwag\u0119 zas\u0142uguje r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona Themersonom i Teresie \u017barnower. Jest to tak\u017ce opowie\u015b\u0107 o emigracji i poszukiwaniu miejsca sprzyjaj\u0105cego \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci. Ich sztuka jest wyrazem do\u015bwiadczenia traum wojennych zwi\u0105zanych z prze\u015bladowaniami i\u00a0antysemityzmem podczas niemieckiej okupacji w Polsce. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105co przedstawia si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Teresy \u017barnower, kt\u00f3ra w ostatnich latach \u017cycia odesz\u0142a od wcze\u015bniejszych, konstruktywistycznych poszukiwa\u0144 na rzecz surrealizmu. Zmieni\u0142a si\u0119 przede wszystkim forma jej prac \u2013 na bardziej liryczn\u0105 i lekk\u0105, cho\u0107 nadal podejmuj\u0105c\u0105 wa\u017cne tematy, takie jak \u017ca\u0142oba i samotno\u015b\u0107 w powojennej, emigracyjnej rzeczywisto\u015bci. Wida\u0107 to zw\u0142aszcza w prezentowanych na wystawie rysunkach, w kt\u00f3rych organiczne sploty kresek k\u0142\u0119bi\u0105 si\u0119, tworz\u0105c biomorficzne kszta\u0142ty przypominaj\u0105ce ludzi w\u00a0embrionalnych pozach. Ostatnie prace Teresy \u017barnower s\u0105 tu bardziej wyrazem bezradno\u015bci wobec \u015bwiata i polityki ni\u017c aktywnego zaanga\u017cowania politycznego. W tym miejscu surrealizm ponownie staje si\u0119 ucieczk\u0105 od rzeczywisto\u015bci w \u015bwiat imaginacji, marze\u0144 sennych oraz wspomnie\u0144.<\/p>\n Wystawa Jeste\u015b w sercu zmian<\/em> przedstawia bardzo interesuj\u0105ce uj\u0119cie surrealizmu. Kuratorzy pod\u0105\u017cyli za wsp\u00f3\u0142czesnymi tendencjami do ponownego odczytywania surrealizmu \u2013 odrzucaj\u0105c niekt\u00f3re jego charakterystyczne cechy (oraz tw\u00f3rc\u00f3w) i\u00a0poszukuj\u0105c wsp\u00f3lnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci silniej zwi\u0105zanych z rzeczywisto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 ni\u017c ze \u015bwiatem sn\u00f3w i pod\u015bwiadomo\u015bci. Tego rodzaju uj\u0119cie w pewien spos\u00f3b wzbogaca problematyk\u0119, cho\u0107 mo\u017ce tak\u017ce budzi\u0107 kontrowersje. Najwi\u0119ksze w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017ce wywo\u0142ywa\u0107 niekonsekwencja autor\u00f3w wystawy i pog\u0142\u0119bienie chaosu w definiowaniu nurtu. Dla wielu badaczy i historyk\u00f3w sztuki b\u0119dzie to na pewno spory zgrzyt. Dla publiczno\u015bci z kolei wystawa mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 bardzo od\u015bwie\u017caj\u0105ca. Pokazuje bowiem surrealist\u00f3w w spos\u00f3b dot\u0105d niespotykany. Wbrew stereotypom nie byli to jedynie bujaj\u0105cy w ob\u0142okach marzyciele, ale tak\u017ce twardo st\u0105paj\u0105cy po ziemi rewolucjoni\u015bci, aktywnie zaanga\u017cowani w walk\u0119 z faszyzmem.<\/p>\n Tekst: Ignacy Oboz<\/p>\n Zdj\u0119cia: Muzeum Sztuki Nowoczesnej<\/p>\n [\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_row use_custom_gutter=”on” gutter_width=”2″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px|||||” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content”][et_pb_gallery gallery_ids=”8551,8552,8553,8554″ posts_number=”40″ show_title_and_caption=”off” show_pagination=”off” _builder_version=”4.27.9″ _module_preset=”default” custom_margin=”||20px|||” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content” sticky_enabled=”0″][\/et_pb_gallery][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u017baden z wielkich nurt\u00f3w sztuki pierwszej po\u0142owy XX wieku nie przenikn\u0105\u0142 do kultury popularnej w takim stopniu jak surrealizm. Jest to kierunek nie tylko rozpoznawalny, ale tak\u017ce obecny w dziedzinach \u017cycia wykraczaj\u0105cych poza sztuki wizualne. Cho\u0107by w j\u0119zyku. \u201eTo nie do wiary! To czary-mary! [\u2026] To surrealizm, jak Salwador Dali\u201d \u2013 rapowa\u0142 Magik z Paktofoniki. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8553,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-8548","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8548","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8548"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8548\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8558,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8548\/revisions\/8558"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8553"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8548"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8548"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/format.asp.wroc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8548"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}