Czwarta edycja Wrocław Off Gallery Weekend była trochę jak czwarty rok małżeństwa. Euforię początków, która towarzyszyła pierwszym edycjom, przykryła trudna praca nad organizacją rozrastającego się festiwalu i godzeniem różnych oczekiwań i wizji. Przynajmniej w środowisku artystycznym dało się odczuć odejście Tomka Opani i Jurka Kosałki z Wrocław Off Gallery Weekend, co oczywiście wywołało plotki, domysły i atmosferę aferki. Szkoda jednak, by cierpieli na tym artyści i osoby odwiedzające festiwal.

Ale wróćmy do początków: 10 września na profilach Tomasza Opani i Jerzego Kosałki na Facebooku pojawił się identycznie brzmiący komunikat: „Żegnaj WROCŁAW OFF GALLERY WEEKEND. Witaj WROCŁAW FAK. OFF GALLERY WEEKEND!”. W Urban Dictionary znajdziemy kilka definicji pasujących do tej sytuacji:

„Fuck off:
• A message used by the hand that is a direct insult to another person [komunikat przekazany gestem ręki, będący bezpośrednią zniewagą wobec innej osoby].
• Used in the imperative as a signal of angry dismissal [używany w trybie rozkazującym jako sygnał wściekłego odrzucenia].
• Used in a sentence when someone is being bothered by something or someone and is starting to get really pissed and about to do something really violent or explode [używany w zdaniu, gdy coś lub ktoś zaczyna kogoś naprawdę denerwować, a ten jest bliski wybuchu lub użycia przemocy]”.

Gest z uniesionym środkowym palcem sugerował więc coś więcej niż delikatną sprzeczkę. Zapytany o powody tej decyzji, Tomek Opania napisał: „Ja się odłączyłem od WOGW ze względu na »procedury wyboru«. Jakieś głosowania, oceny. Bzdura. Tworzymy z Jurkiem Kosałką nową alternatywną strukturę »fak off galery weekend«, która będzie naprawdę wolną platformą”. Z kolei organizatorzy WOGW piszą: „Od samego początku przyświecała nam jedna idea: Wrocław Off Gallery Weekend ma być festiwalem dla wszystkich niezależnych inicjatyw wystawienniczych we Wrocławiu, tworzonym na równych i sprawiedliwych warunkach. Różnie rozumiano tę sprawiedliwość. Dla jednych kończyła się na postulacie, że każdy ma mieć możliwość znalezienia się w programie, dla drugich oznaczała, że każdy uczestnik powinien być tak samo zauważony w trakcie wydarzenia, co wymaga dobrej koordynacji całości”.

Odnosząc się do procedur wyboru, organizatorzy Wrocław Off Gallery Weekend piszą: „Procedura wyboru nowych inicjatyw była taka sama od drugiej edycji, kiedy po raz pierwszy doszło do rozszerzenia WOGW-u, a dopiero w ostatniej, czwartej, postanowiliśmy przyjąć wszystkie zgłoszenia. Do organizacji włączyliśmy wszystkie nowe inicjatywy, które się zgłosiły, a jedynymi, którzy wykluczyli się z własnej woli, byli Jurek Kosałka i Tomasz Opania. Emocje związane z ich odejściem zaogniało w Internecie kilka osób z ich bliskiego środowiska. WOGW to dziś społeczność prawie setki osób, nigdy tak mocno nie skonsolidowana i silna, więc trudno poważnie mówić o jakimkolwiek rozłamie”.

W rezultacie podczas październikowego weekendu zaplanowanego na Wrocław Off Gallery Weekend pojawił się nowy festiwal: Wrocław Fak. Off Gallery Weekend, o którym trudno mi jednak było myśleć jako o czymś osobnym. Niefortunny logotyp krasnala ze spuszczonymi spodniami w niedwuznacznej sytuacji z wyrywającą się kuną – pamiętacie kunę, która przegryzła kable na inauguracji Europejskiej Stolicy Kultury we Wrocławiu? – sugeruje, że chodzi tu o odwieczny bunt przeciwko strukturom i poprawności, o starą, dobrą anarchię i strach przed utratą wolności, nawet jeżeli jest to wolność do sprośnych żartów. Niektóre wystawy i sytuacje artystyczne znalazły się w obu programach, co tylko pokazywało, że artyści i twórcy wystaw biorący udział w wydarzeniach festiwalu nie chcieli mieszać się w konflikt. Dla odbiorców obu programów ten podział był dość dziwny. Czuć było fetor, jakby ktoś w sali wszedł w kupę i rozniósł ją na podeszwie buta, ale nie wiadomo kto. Było to jak stanie między rodzicami, którzy się rozwodzą. Każdy z nich ma swoje racje, ale ty nie chcesz być stroną w tym konflikcie. Chcesz tylko fajnie spędzić święta.

Ostatecznie, na potrzeby tekstu, wrzuciłam wszystkie wystawy i wydarzenia OFF weekendu do jednego wora. W tempie, w jakim ogląda się wystawy i odwiedza się przestrzenie, nie było już miejsca na wytyczanie wyraźnej linii demarkacyjnej. Sam program Wrocław Off Gallery Weekend był najobszerniejszy w dotychczasowej historii festiwalu: prawie trzydzieści miejsc, inicjatyw, wystaw, pracowni w różnych punktach Wrocławia, a do tego performanse, sytuacje efemeryczne i aftery. Dorzucając do niego punkty z WFOGW, otrzymujemy festiwal (a właściwie dwa festiwale) sztuki niezależnej o największej jak dotąd skali. Czy jednak na pewno wyszło to całemu przedsięwzięciu na dobre?

Walec niezalu

Różne są strategie chodzenia po festiwalu – od spędzania większości czasu w okolicach Rynku i podwórka na Ruskiej 46a, gdzie ciągle się coś działo, przez planowanie z mapką i jeżdżenie z miejsca do miejsca, po uczestnictwo w afterach, wypytywanie znajomych, gdzie najlepiej zainwestować swój czas, a wreszcie upijanie się i spędzanie całego następnego dnia w łóżku. Dziwne miejsca: kanały, prywatne mieszkania, bazar, kiosk, kościół. Dziwne akcje: latające jajka, próby wniebowstąpienia, inkarnacje zmarłych króli, Kosatrans, czyli darmowa taksówka WFOGW, kursująca do Galerii u Kosałki i z powrotem, z transmisją na żywo z tylnego siedzenia. Wszystko żyje, oddycha i sapie, a nagi mężczyzna opala się w kanale. Wszyscy są dość zmęczeni, ale cisną dalej, byle do końca. Jeszcze szybko jedna wystawa, jeszcze jakiś performans. Muszę przyznać, że o ile w poprzednich latach największe wrażenie robiły na mnie te wszystkie dzikie, spontaniczne akcje, o tyle w tym roku zaimponowały mi dość klasyczne wystawy, z osobami kuratorskimi, opisami prac, spójną koncepcją. Bardzo solidne ekspozycje w MiserArt, Serwisie, na Ryneczku Jemiołowa (dwie wystawy plus instalacja kolektywu Kołtun o tym samym tytule), piękna historia o płaczących włosach Joanny Fluder w Nowym Złotym działały na mnie jak system uziemienia w płynnym programie działań efemerycznych i performatywnych, rozlanym na dwa festiwale: WOGW i WFOGW.

Tegoroczny OFF weekend zostawił mnie z poczuciem, że jest w nas wszystkich zarówno duża potrzeba rozrabiania i zabawy, jak i głębokiego, kolektywnego przeżycia. Z tej perspektywy weekend z OFF-em, niezależnie od programu, zaspokaja te potrzeby, stając się wentylem bezpieczeństwa dla struktur sztuki zinstytucjonalizowanej i komercyjnej, tworząc przestrzeń dla swobodnego przepływu energii twórczej. I w tym sensie wrocławski niezal, nawet lekko podzielony w kwestii wizji wolności, jest ciągle ważną i trudną do zatrzymania siłą.

Jesteśmy w kawałkach

W Przekwicie, tymczasowej reinkarnacji dawnej galerii Wykwit przy Alei Jana Kochanowskiego, można było zobaczyć wystawę Wszyscy nasi święci. Wystawa zaaranżowana w piwnicy domu mieszkalnego zapraszała artystów do stworzenia i pokazania prac poświęconych wybranym świętym, pozostawiając miejsce na bardzo indywidualne podejścia. Podobnie jak na wystawie POCZET KRÓLÓW POLSKICH w Klubie Szalonych, ujawniła się tutaj pewna tendencja. Historię Polski, legendy i kanon świętych ujęto na obu wystawach z indywidualnych, biograficznych perspektyw. Co roku szukam na WOGW tendencji, które mówią nam coś o stanie rzeczywistości, i w tym roku nie mogłam opędzić się od myśli, że to, co kiedyś było święte i kanoniczne, zostało wrzucone do bezlitosnego młynka mieszającego fakty historyczne z anegdotami, legendami miejskimi, apokryfami, wspomnieniami autorek, urywkami teorii filozoficznych czy naukowych. Rzeczy tracą swój ciężar, oglądamy za dużo reelsów na Instagramie i TikToku, które dają złudzenie, że odpowiedzi na najważniejsze pytania egzystencjalne związane z relacjami czy duchowością można upchnąć w dwuminutowym filmiku i ozdobić filtrem. Ten miks goniących się w niekończącym się wyścigu treści – bądź obecny „tu i teraz”, medytuj z Moojim, broń swoich granic w relacji, Putin powiedział, ten kalafior zmieni twoje życie, jedyna poranna rutyna mobility, jakiej potrzebujesz – naprawdę wpływa na to, jak patrzymy na świat. W centrum tego chaosu jest osobiste doświadczenie każdego z nas, z którego próbujemy ulepić jakieś sensy.

Wszyscy nasi święci, POCZET KRÓLÓW POLSKICH czy wystawa KRÓLOWA JEST TYLKO JEDNA w Galerii u Kosałki są symptomatyczne dla czasów zdominowanych przez rozpuszczający uwagę wir znaczeń, stylów wypowiedzi, treści rozpiętych od ironii po radykalną powagę i mieszanych ze sobą przez algorytmy. Patrycja Ucieklak, kuratorka wystawy w Galerii u Kosałki, pisze: „Prezentowane realizacje powstałe po 1945 roku pokazują różne sposoby odnoszenia się do tematyki maryjnej – od religijnego zaangażowania, przez zainteresowanie ikonografią, po ironię, krytykę i kontestację. Wystawa nie rozstrzyga między tymi stanowiskami, lecz zestawia je ze sobą, traktując maryjny wizerunek jako przestrzeń spotkania sprzecznych doświadczeń, pamięci i znaczeń”. Wizerunki maryjne, zdjęcia, figura naturalnej wielkości z otworami na twarz i ręce, zza której Kaśka Frankowska ze złożonymi dłońmi śpiewała karaoke, a w tym wszystkim Kiepscy i Doda – wszystko to zaaranżowano w galerii, której ściany aż po sufit wyłożono złotą stroną koców termicznych. Czy tak wygląda dla nas świętość – jest przestrzenią kreacyjnej wolności i humoru, symulakrum świątyni i przepychu, wyśmiewającym kapitalistyczny kult zysku kosztem duchowej integralności – czy może świętości już nie ma?

Przestrzenie powagi

Wśród różnych ironicznych i zaczepnych postaw wystawa Kościoła Nihilistów Triumf miłości w Kościele św. Wojciecha, dostępna w godzinach otwarcia świątyni, była niepoprawnie romantyczna. Prace malarskie kolektywu pasują wyjątkowo do ciężkich, okadzonych sakralnych przestrzeni, a towarzyszący wystawie koncert kompozytorki i wiolonczelistki Sary Kwiatkowskiej, z akompaniamentem Rozalii Woźny i Aleksandry Bakun, był chyba pierwszym działaniem towarzyszącym wystawie Nihilistów, podczas którego nie trzeba było walczyć o przestrzeń i powietrze ani rozpychać się łokciami. I pierwszym, podczas którego wydarzenia nie zdominowały telefony łapczywie je nagrywające. Kościół okazał się idealną przestrzenią do zduszenia agresywnych współczesnych nawyków nieprzerwanej rejestracji wszystkiego, co pomaga nam budować w sieci status bycia fajnym.

Czy kubeczek menstruacyjny zasługuje na obraz?

Moim tegorocznym bangerem była wystawa Cykle. Artystki z Pracowni Siostrzanej – Klara Tomczak, Laura Szpilka, Julka Król i Maja Wilman – żegnają swoją dotychczasową lokalizację w kultowym blaszanym pawilonie przy ulicy Komandorskiej, który ma zostać wyburzony. Wystawa została więc zaaranżowana w MiserArcie, a kolektyw zaprosił do udziału w niej inne wrocławskie artystki: Adelę Górną, Martę Borkowską, Katarzynę Sowę i Julię Mościchowską. Całość kuratorsko dopięła Zofia Reznik. Wystawa poświęcona cyklom ciała, życia i przyrody – dziwacznej potworności wszelkich transformacji, ich niezręczności, ciężarowi i pięknu – oferowała bezpieczną i czułą przestrzeń. Cielesna kolorystyka prac, obraz Julii Mościchowskiej przedstawiający zakrwawiony kubeczek menstruacyjny i przewijający się przez wystawę motyw krwi menstruacyjnej oswajały kobiece ciało i doświadczenie, ujawniając zarazem związane z nimi społeczne tabu i stojącą za nim ignorancję.

Miejscem, które zrobiło na mnie bardzo duże wrażenie, było studio jasne na trzecim piętrze Dawnej Drukarni PAN przy ulicy Joachima Lelewela, do którego zaprosiła ekipa z One chcą się bawić. W sobotę wieczorem pachniało tam chrupkami serowymi i maślanym popcornem, ktoś grał muzykę, panował doskonały klimat domówki, zupełnie bez zadęcia, a rozwieszone w pracowni wielkoformatowe prace na tkaninach nie robiły wrażenia wystawy, tylko integralnej części przestrzeni i sytuacji towarzyskiej. Tam też każdego dnia festiwalu odbywały się Lekcje Performansu zorganizowane przez Julię Borowiecką z Galerii pod Żabicą. Przestrzeń studia jasnego zachęcała do bycia, zabawy i tańca. Po wizycie tam towarzyszyło mi miłe łaskotanie w brzuchu.

Programy WOGW i WFOGW w 2026 roku jak zwykle zaglądał za kulisy, nie odgradzając nas od miękkiego podbrzusza sytuacji artystycznych. Wspólny projekt Instalacji Hybrydowej Zachodnego i Podsiadły otwierał się dla ludzi na dwóch krańcach swojego istnienia – można było brać udział w montażu i demontażu, chociaż instalacja nie została do tej pory zdemontowana – czarne ptaszyska dalej straszą z witryn dawnego BWA Awangarda. W ramach Muzeum w podziemiu, w kawiarni na najwyższym piętrze Muzeum Współczesnego, odbyła się dwudniowa inwentaryzacja zasobów muzeum. Dużo było też zabawy i przelotnych akcji: ekipa z Alei Dywanowej proponowała grę terenową na terenie ogródków działkowych, kolektyw STYRTA razem z kolektywem ANAIDEA zorganizowali nocny przemarsz z obiektami z siedziby galerii Nieogar na podwórko na Ruskiej, Łzy Kobry rejestrowały regionalizmy w siedzibie Stowarzyszenia Żółty Parasol, a kolektyw Brednie zachęcał do samodzielnego złożenia wystawy. Noc z 17 na 18 października przejął Utopiec – nocna akcja artystyczna zorganizowana przez KOMBINAT w znanym już niektórym z was gospodarstwie przy ulicy Władysława i Jana Wardzyńskich. Bardzo dużo działo się na podwórku na Ruskiej i w jego okolicach: między innymi jedenasta edycja Chwilówki – krótkie prace wideo pokazywane z paki Citroëna Jumpera, koncerty, performanse, w tym próba wniebowstąpienia Tomka Opani, przebranego za skrzydlatą postać, wznoszącego się w stronę neonu Modny Strój dzięki wierze i modlitwom zgromadzonych wiernych.

Budujące jest to, że co roku pojawiają się nowe kolektywy, pomysły i nazwiska – w tym roku mieliśmy nawet wystawę artystów z Poznania (Potlacz na Ryneczku Jemiołowa). Żegnamy też różne inicjatywy lub obserwujemy ich migracje (przykładem jest Pracownia Hutmen, która nadal istnieje, jednak zarządca nie zgadza się na zapraszanie tam gości, stąd w tym roku Hutmeni pokazywali się w garażu przy dawnym Wykwicie). Dwa programy – WOGW i WFOGW – wprowadziły jednak w tym roku spory chaos, a liczba miejsc, wystaw i wydarzeń okazała się zbyt duża, by wszystko obejrzeć z przyjemnością. Zostawało nam JOMO (joy of missing out) i podrygiwanie nóżką.

WOGW:
GUA Collective, Kościół Nihilistów, Bazar Bizarre, Pracownia Hutmen, KOŁTUN, Galeria pod Żabicą, Kombinat, Przekwit, Łzy Kobry, Pałacyk Powstańców Śląskich, Pracownia Miłoszycka, Galeria Kanał, BREDNIE, NOWY ZŁOTY, Stowarzyszenie Pracownia Siostrzana, STYRTA, One chcą się bawić, Galeria Serwis, Zachodny Podsiadły, Galeria KOT, Muzeum w podziemiu, Dawna Drukarnia PAN, IP Studio, Aleja Dywanowa i Galeria Nora

WFOGW:
CHWILÓWKA, GALERIA PIOTRA WARIATA, GALERIA U KOSAŁKI, GALERIA OKO, GALERIA TOON, GALERIA PRZESTRZEŃ, GALERIA TYCI OFF, PRZEKWIT, GALERIA KANAŁ, STARA KUŹNIA, ZAKŁAD, PRACOWNIA RAFAŁA CHOJNOWSKIEGO, MARCIN HARLENDER, PIOTR ZARZYCKI, KLAPS OFF, PRACOWNIA KAROLA ZAMORSKIEGO-WOJDYŁY, NO ENTRY, PRACOWNIA MIŁOSZYCKA, ZACHODNY PODSIADŁY

Tekst: Agata Kalinowska

Zdjęcia: Bogumiła Sobiczewska